Inspiracija za tekst o Rabindranat Tagoru mi je došla zato što se ove nedelje, tačnije 07.05. slavi dan njegovog rođenja u Indiji. Naime, Rabindranat Tagore rođen je 07.05.1861. pre tačno sto šezdeset pet godina u Kolkati (nekada Kalkuta), na teritoriji današnjeg Zapadnog Bengala u Indiji. Tagore je, pored Gandija, jedna od najpoznatijih ličnosti iz Indije. Najviše se o njemu govori kao o prvom Nobelovcu iz Indije, to jest, čak prvom koji nije iz Evrope.
Tagore je dobio Nobelovu nagradu za književnost 1913. godine za zbirku pesama Gitanđali (Žrtvene pesme), na engleskom Gitanjali (Song Offerings). On je sam svoja dela prevodio na engleski jezik, što prevodima daje poseban kvalitet i značaj. Inače je najčešće pisao na bengalskom jeziku (bengali language), za koji se kaže da je jedan od najlepših i najmelodičnijih jezika na svetu i koji je snažno povezan sa poezijom i muzikom tog regiona.
Bengalski jezik je doživeo svoju revitalizaciju, kada je postao jezik visoko kvalitetne književnosti, kada je počeo da se koristi u javnom diskursu i političkom životu Bengala (koji je danas delom u Indiji, delom u Bangladešu) i dobivši moderni izraz – kroz poeziju, prozu i naučne tekstove. To je bio deo šireg pokreta Bengalske renesanse (Bengal Renaissance). Bengalska renesansa je veliki kulturni, društveni i intelektualni pokret koji se odvijao u devetnaestom, i početkom dvadesetog veka u regionu Bengala, sa centrom u Kolkati.
Porodična kuća porodice Tagore, Džorasanko Takur Bari (Jorasanko Thakur Bari) u Kolkati bila je centar okupljanja umetnika, pisaca, muzičara, društvenih aktivista i susreta istoka i zapada. A u toj kući je rođen Rabindranat
Može se zamisliti kao neka vrsta „indijskog preporoda“, ali u posebnom kontekstu — pod kolonijalnom vlašću Britanskog radža (British Raj). Za to vreme je došlo do eksplozije umetnosti i književnosti, razvoja moderne indijske književnosti u susretu za Zapadom, ali i ponovnim otkrivanjem indijske tradicije i misli. Tada dolazi do pokušaja da se religija očisti od ritualizma, i da se stavi naglasak na unutrašnju duhovnost. Paralelno, naglasak se stavlja na borbu protiv društvenih nepravdi (položaj žena, zastareli običaji) i zalaganja za obrazovanje. Bengalska renesansa je u određenoj meri postavila temelj za kasniji pokret za nezavisnost i stvaranje ideje moderne Indije.
Ovo je važno, da bi se razumeo konktest u kome je odgajan Tagore, jer je njegova porodica bila jedna od ključnih pokretačkih snaga bengalske renesanse. Recimo, njegov otac Debendranat (Debendranath Tagore) je bio vođa pokreta Bramo Samadž (Brahmo Samaj), koji se zalagao za monoteizam u kome se odbacuje ritualizam koji je poprilično zastupljen u Indiji, kao i za odbacivanje kastinskog sistema i zabranu dečijih brakova. Porodična kuća porodice Tagore, Džorasanko Takur Bari (Jorasanko Thakur Bari) u Kolkati bila je centar okupljanja umetnika, pisaca, muzičara, društvenih aktivista i susreta istoka i zapada. A u toj kući je rođen Rabindranat.
Tagore važi i za jednog od najznačajnijih filozofa moderne Indije, bio je slikar, i društveni aktivista u borbi za nezavisnost Indije kroz kulturnu, intelektualnu i moralnu borbu toga vremena. Sveobuhvatan, utemeljen u ispravnosti i kreativnosti u svim segmentima života
Ono što se uglavnom misli o Tagoru jeste da je bio pesnik. Te striktne podele na zanimanja su deo kolonijalnog narativa i zapadnog dualizma, samim tim nisu postojale u drugim kulturama. Tagore važi i za jednog od najznačajnijih filozofa moderne Indije, bio je slikar, i društveni aktivista u borbi za nezavisnost Indije kroz kulturnu, intelektualnu i moralnu borbu toga vremena. Sveobuhvatan, utemeljen u ispravnosti i kreativnosti u svim segmentima života.
Njegov odnos prema nezavisnosti je bio protiv kolonijalizma – kritika usmerena protiv Britanskog Radža, ali i protiv slepog nacionalizma, koji može postati opasan ako postane isključiv i agresivan (što možemo jasno videti u današnje vreme). Za Tagora sloboda nije samo politička, već sveobuhvatna – duhovna, kulturna i lična. U filozofiji koju je pisao, sloboda u svakodnevnom, običnom svetu i duhovni koncept oslobođenja, mokša (moksha), nisu odvojeni jedna od druge. Nedostatak slobode, se zapravo, zasniva na duhu otuđenja, a takvo otuđenje ne doprinosi dobrom životu u društvenom i političkom svetu.
Stogodišnjica posete Beogradu
Ove godine se obeležava stogodišnjica od posete Rabindranata Tagora Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Jugoslavije). Godine 1926. Tagore je u toku svoje evropske turneje došao u Zagreb i Beograd, i održao dva predavanja na Beogradskom univerzitetu.
Tagore se sastao sa Stanislavom Vinaverom, jednim od najznačajnijih naših književnika, pesnika, prevodilaca, novinara i esejista 20. veka, poznat kao ključna figura srpskog ekspresionizma i avangarde, sa kojim je dugo razgovarao, a intervju je objavljen već narednog dana u Vremenu, pod naslovom “Pesnikova misija u svetu”.
Jugoslovenska sekcija PEN kluba, je priredila ručak u njegovu čast u „Srpskom kralju“ i na molbu udruženja prijatelja umetnosti „Cvijeta Zuzorić” i PEN kluba, Tagore je održao dve umesto dogovorenog jednog predavanja, na kojima je govorio o umetnosti, i čitao svoje stihove na bengalskom jeziku.
Na predavanju na univerzitetu okupio se ogroman broj ljudi, ali je početak bio obeležen incidentom – zvižducima i povicima u korist Mahatme Gandija. Sa galerije su bacani leci, a protest su organizovali avangardisti okupljeni oko časopisa Zenit. Oni su Tagora kritikovali kao lažnog proroka i najviše im je smetalo što, kako su tvrdili, pokušava svesno ili nesvesno da odvrati ljude od stvarnog života, kako bi „šaka čovečanskih razbojnika“ lakše prisvojila zemaljska dobra. Deluje da su površno razumeli njegove reči i dela.
Ove godine se obeležava stogodišnjica od posete Rabindranata Tagora Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Jugoslavije). Godine 1926. Tagore je u toku svoje evropske turneje došao u Zagreb i Beograd, i održao dva predavanja na Beogradskom univerzitetu
Odgovor zenitistima sto godina kasnije, kada imamo mnogo više informacija, može biti utemeljen na danas dokumentovanoj prepisci i pismima između Gandija i Tagora. Razumem da je u to vreme kada je komunikacija bilo mnogo sporija nego danas, kada su vesti o različitim delovima sveta putovale mesecima, došlo do takvog tumačenja među zenitistima, koji su videti Tagora kao nedovoljno politički angažovanog, ili čak kao nekog ko odvlači borbu u drugom pravcu i tumačili ga kao protivnika Gandiju, bar u suptilnoj meri. Međutim, ja bih sada odbranila njihov odnos.
U knjizi kompilacija njihovih pisama i debata koju je uradio izvanredan istoričar Sabjasači Batačarija (Sabyasachi Bhattacharya) „Velika duša (Mahatma) i pesnik: pisma i debate između 1915-1941“ (The Mahatma and the Poet: Letters and debates between Gandhi and Tagore 1915-1941), se vidi početak i razvoj intelektualne razmene između Gandija i Tagora i istorijski kontekst u kome se ta razmena odvija. Tu se pojavljuju teme oko kojih su se slagali, teme oko kojih nisu i njihova privatna komunikacija.
Oni se nisu slagali oko mnogih filozofskih pitanja, što je dovodilo i do razlike u mišljenjima o političkim, društvenim i ekonomskim temama. I uporedo, iako su se dopisivali toliko godina, nijedan nije bio uspešan u tome da ubedi ovog drugog u svoje stavove. Međutim, ono što se može prepoznati iz pisama jeste da je njihov privatni odnos ostao time netaknut, pun poštovanja i ljubavi.
Osim toga, nezavisnost Indije je izvojevana na više frontova, nekih suptilnijih od drugih i smatram da su oboje bili neophodni da se tako nešto desi. Njihove razlike u mišljenjima nisu diametralno suprotne i imaju poštovanja i ideju Čoveka u sebi. U nastavku je deo prevoda knjige koji to potrekpljuje:
„Tagore o njegovoj ličnoj vezi sa Gandijem
Dragi Mahatmadži,
Video sam pismo koji si pisao našem Šastrimahašaju (Shastrimahashaya). Puno je tvog plemenitog duha. Uveravam te da će, čak i ako me ikada snažno udariš u slučaju onoga što smatraš istinom, naši lični odnosi zasnovani na uzajamnom poštovanju izdržati teret i ostati nepovređeni.
27. decembar 1925.“
„Gandijevo pismo zahvalnosti:
Dragi Gurudev (kako ga je u svakom pismu oslovljavao, Gurudev je poštujuća titula izveden iz sanskrita koji znači „božanski učitelj“ ili „učitelj koji je poput Boga“, kombinujući Guru – učitelj i Dev – božanski, bogolik),
Zahvalan sam na tvom divnom pismu. Mnogo mi je olakšalo.
03. januar 1926.„
I da završimo ovaj tekst sa jednom njegovom pesmom:
Tamo gde je um neustrašiv
Tamo gde je um neustrašiv i gde se glava visoko diže;
Tamo gde je znanje slobodno;
Tamo gde svet nije raskomadan uzanim domaćim zidovima;
Tamo gde reči izviru iz dubina istine;
Tamo gde neumorna borba pruža ruke ka savršenstvu;
Tamo gde jasni potok razuma nije zalutao u
turobnoj peščanoj pustinji mrtvog naselja;
Tamo gde ti vodiš um u večnu rastuću misao i delanje –
Na tom nebu slobode, Oče moj, daj da se moja zemlja probudi.
Biografija autorke
Bojana Brajkov, rođena u Vršcu. Diplomirala na odeljenju za međunarodne odnose (međunarodna politika) Fakulteta političkih nauka u Beogradu. Paralelno je završila napredne dodiplomske studije Beogradske otvorene škole (DAUS). Nakon toga se bavila projektima u vezi sa zaštitom životne sredine, dubinskom ekologijom i vrednostima, ljudskim pravima, posebno pravima žena kroz Ekološko udruženje Avalon, čija je i dalje članica Upravnog odbora. Upisuje master studije filozofije na Univerzitetu u Goi, u Indiji 2019. godine, od kada tamo i živi. Nakon master studija, početkom 2022. upisuje i doktorske studije iz filozofije na Školi sanskrita, filozofije i indijskih studija, na Univerzitetu u Goi, u Indiji, gde se bavi izučavanjem indijske filozofije i zapadne kontinentalne filozofije, pre svega fenomenologije u okviru teme njenog doktorskog rada pod radnim nazivom: „U potrazi za spoznajom kroz transcendento: Između umetnosti i religije“ (In search of Self-Realization Through Transcendence: In-between Art and Religion). I verovatno je prva žena u modernoj istoriji Srbije koja se bavi indijskom filozofijom na najvišem akademskom nivou.
Zainteresovana je za različite potencijale javne filozofije i filozofske prakse, kao na primer, filozofije za decu (p4cHI). Smatra da filozofija može da doprinese humanosti, celokupnom zdravlju i povezanosti pojedinaca i pojedinki u promišljanju, ljubavi i radosti. Posle sedam godina života u Indiji i bavljenja indijskom i zapadnom filozofijom, shvatila je da bi volela da podeli svoje iskustvo kroz niz tekstova hermeneutički povezanih o svom iskustvu, kulturi, religiji, politici, filozofiji, u formi tekstova, pisama, fotografija. Smatra da razumevanje različitosti i doživljavanje lepote u tim različitostima, van samo estetske kategorije iste, doprinosi otvorenosti, saosećajnosti, razumevanju i prihvatanju drugosti.
