Nominovanjem članova nove vlade u martu 2025. godine, novi sirijski predsednik Ahmed al-Šara formalno je okončao još jednu u nizu političkih promena na Bliskom istoku koje su započete rušenjem režima u Tunisu početkom 2011. U poslednjih petnaest godina, regionalni proces takozvanog Arapskog proleća, pored promena u Tunisu, doveo je do smene političkih lidera u Egiptu, Libiji, Jemenu, Sudanu, Alžiru, Libanu i Iraku. Početni entuzijazam širom regiona oko senzacionalne smene dugogodišnjih diktatora i nada mnogih u suštinske političke promene pokrenute ovim procesima, ubrzo su zamrle zbog tragičnih događaja koji su sledili. Unutrašnji nemiri i nasilje u jednoj za drugom od arapskih zemalja usmrtili su stotine hiljade pretežno civilnog stanovništva, razmestili interno i preko međunarodnih granica milione duša i možda trajno narušili teritorijalni integritet nekoliko suverenih država (Libije, Jemena i Sudana). Ni u jednom jedinom slučaju započetih političkih protesta, autoritarizam nije zamenjen demokratskim oblikom upravljanja, a životi većine su pogoršani pre nego poboljšani.
Novi sirijski predsednik Ahmed al-Šara okončao je još jednu u nizu političkih promena na Bliskom istoku koje su započete rušenjem režima u Tunisu početkom 2011. godine
Bitan razlog za neuspeh Arapskog proleća bila je neizvesnost oko toga koje će političke snage prevagnuti na prvim slobodnim izborima i sa kakvim konkretnim ciljevima. Pravac političkih promena na ruševinama vojnih diktatura u Latinskoj Americi 1980-ih i komunističkih autoritarnih režima u srednjoj i istočnoj Evropi ranih 1990-ih je bio nedvosmislen. U jeku takozvanog „trećeg talasa“ demokratizacije, kompromitovanog autoritarizma u regionu Latinske Amerika i dotrajalog komunizma drugde, pokretači reformi u Brazilu, Čileu i Argentini su imali vrlo jasne ciljeve – izbore i obnavljanje političkih sloboda u regionu u kom, barem u tom trenutku, nikakve druge ideološke orijentacije nisu bile na horizontu. U postkomunističkoj srednjoj i istočnoj Evropi, za uspeh dvostrukih promena ka punoj tržišnoj ekonomiji i demokratskom obliku vlasti, pored rehabilitovane liberalne političke opozicije, presudan uticaj imali su i obećano članstvo u Evropskoj Uniji (za većinu) i Severno-atlantskom savezu (barem za Poljsku, Rumuniju i baltičke republike). Za razliku od tranzicija u Latinskoj Americi i srednjoj i istočnoj Evropi, Arapsko proleće se vremenski preklopilo sa postepenim jenjavanjem „trećeg talasa“ demokratije i to u regionu u kom su političke orijentacije novoizabranih vlasti, zbog vrlo specifičnih okolnosti, mogle da krenu u bilo kom od sledećih ideoloških pravaca: naravno liberalnom-demokratskom, kako je to prvobitno delovalo u Tunisu, ali takođe i putem čitavog niza alternativa kao sto su umereni autoritarni islamizam (po ugledu na Tursku), hibridni sistem sa elementima teokratije (nalik Iranu), radikalna teokratija (kakvu sada ponovo sprovode talibani u –Avganistanu) i otvorena vojna ili prikrivena predsednička diktatura.
Nadmetanje Saudijske Arabije i Irana
Prva okolnost specifična za region bio je direktan transnacionalni sukob dveju muslimanskih sekti sunita i šiijata kao fasade za regionalno strategijsko nadmetanje Irana i Saudijske Arabije. Tektonskim poremećajima izazvanim Arapskim prolećem, prethodili su američka vojna invazija Iraka 2003. godine i nasilna promena tamošnjeg režima, u nastojanju Sjedinjenih Država da po svom nahođenju stvori nove političke prilike na Bliskom istoku.
Nemoć američke diplomatije da novoizabarnu vladu Iraka 2005. godine, otvoreno naklonjenu Teheranu, podvrgne svojoj punoj kontroli i primorala ju je na deobu vlasti sa verskom manjinom politički marginalizovanih sunita, nepunih godinu dana kasnije dovela je do otvorenog verskog građanskog rata u Iraku, iza koga su stali, svaki iza jedne od zaraćenih strana, prvo Iran i grupacije naklonjene klerikarnom režimu šiijata u Teheranu, a potom i Saudijska Arabija, neformalno (ako ne i formalno) dajući pomoć sunitima u centralnom i zapadnom delu zemlje. Strategijsko nadmetanje dveju regionalnih sila u Persijskom zalivu – Irana i Saudijske Arabije – u vidu verskog rata započetog vojnim sukobima u Iraku 2006. godine, pet godina kasnije u toku Arapskog proleća, imaće dalekosežne posledice na razvoj građanskih ratova sunita i šiita u Bahreinu, Jemenu i Siriji, svaki od kojih je, barem prvobitno, bio izazvan pre svega unutrašnjim pokretom protiv političke diktature.
Nadmetanje dveju regionalnih sila u Persijskom zalivu – Irana i Saudijske Arabije – u vidu verskog rata započetog vojnim sukobima u Iraku 2006. godine, pet godina kasnije u toku Arapskog proleća, imaće dalekosežne posledice na razvoj građanskih ratova sunita i šiita u Bahreinu, Jemenu i Siriji
Ono sto je sunite u regionu ujedinilo (većinu arapskih zemalja i Tursku) bilo je širenje sve većeg uticaja Irana, posebno u Siriji u toku tamošnjeg brutalnog građanskog rata, gde su na strani režima pod kontrolom šiitske manjine Alavita, pored trupa Revolucionarne garde Irana, takođe učestvovali libanski Hezbolah i različite milicijske formacije šiita iz Iraka, u nekim od kojih je čak bilo i regruta iz Avganistana i Pakistana. A dolaskom Huta na vlast u Jemenu 2015. godine, još jedne verske grupacije bliske pretežno šiijatskom Iranu, pomognute iranskim transferima novca i oružja, pretnju regionalne prevlasti Teherana učinile su još stvarnijom.
Druga okolnost od posebnog značaja za ishode tranzicija, bio je sukob nacionalnih političkih snaga oko uloge religije (konkretno Islama) u zakonodavstvu, sudstvu i upravljanju u individualnim zemljama. Dolazak na vlast islamističkih političkih partija na prvim demokratskim izborima u Tunisu i Egiptu, kao i povoljni izborni uspeh organizacija sa sličnim političkim programima u Libiji, Jordanu i Maroku, nisu bili potpuno neočekivani. Unapred se nagađalo da ove versko-političke organizacije unutar svake od navedenih država uživaju podršku šireg dela nacionalnog izbornog tela, ali je broj sedišta koje su one dobile na prvim slobodnim izborima za nacionalna zakonodavstva daleko premašio očekivanja i najvažnijih poznavaoca prilika. Novonastali uticaj islamista pretio je da unese značajne promene u unutrašnjoj u spoljnoj politici većini zemalja i dodatno podeli zemlje u regionu. Ako su vlade Turske i Katara pozdravile rast političkog uticaja islamista u regionu i njihov dolazak na vlast u Kairu i Tunisu, Saudijska Arabija i Ujedinjeni Arapski Emirati, pored toga sto su se zbog prirode svojih političkih sistema generalno protivili ideji slobodnih demokratskih izbora, su se odmah založile da njihovu vlast ograniče i time njihov uticaj u regionu zaustave. Na Bliskom istoku se pored sektaškog na taj način stvarao dodatni jaz, u ovom slučaju među državama pretežno naseljenih islamskom sektom sunita.
Greške Zapada
Ovim dvostrukim regionalnim sukobima, ishod tranzicija se postepeno izmicao direktnom patronatu Zapada, pre svega Sjedinjenih Država i bivših kolonijalnih sila u regionu – Ujedinjenom Kraljevstvu i Francuskoj. Vojno-strategijska i ekonomska saradnja zapadnih sila sa autoritarnim liderima u regionu – u vidu, na primer, kontrolisanja aktivnosti terorista-džihadista, blokiranja priliva izbeglica iz centralne Afrike, rutinskom prodajom oružja, neometanim protokom nafte i prirodnog gasa i drugim komercijalnim interesima – bila je bitan razlog za njihovo oklevanje da reaguju na smene lidera u Tunisu i Egiptu u ranim fazama Arapskog proleća.
Rešenost američke administracije Baraka Obame da na kraju prihvati privremenu promenu režima u Egiptu i dopusti dolazak islamista na vlast, izazvala je brojne kritike u Vašingtonu, jer su mnogi u bivšem egipatskom lideru Hosniju Mubaraku videli relativnu stabilnost u regionu, a u političkim promenama opasnost po dugoročne interese Sjedinjenih Država. Za Obaminu administraciju, međutim, daleko veći problem bila je rešenost Saudijske Arabije i Ujedinjenih Arapskih Emirata da u regionu na svoju ruku zaustave procese koji su pretili da naruše njihove rezime i eventualno dalje doprinesu širenju uticaja Irana.
U strahu da bi kao Mubarak mogli da budu napušteni kao tradicionalnog strateškog partnera Amerike, lideri dveju monarhija su ishod Arapskog proleća odlučno uzele u svoje ruke: direktnim transferom velikih suma novca vojnim komandama u Egiptu (2013) i kasnije Alžiru (2019) kao i monarhijama u Jordanu i Maroku (obema od 2011. godine), slanjem vojnih trupa u Bahrein (2011) i Jemen (2015) i snabdevanjem oružjem favorizovanih zaraćenih strana u građanskim ratovima u Siriji (2011-2017) i Sudanu (od 2021. godine).
Zalivske diktature
Ne treba onda da iznenađuje što je konačni ishod Arapskog proleća najviše pogodovao vlastodršcima u ovim dvema monarhijama. Islamisti u Egiptu i Tunisu su stavljeni van zakona, a u Maroku i Jordanu potisnuti na margine političkih zbivanja. Očuvani su vojni režimi u Egiptu, Alžiru i Sudanu, kao i monarhije u Bahreinu, Jordanu i Maroku, a režimu u Teheranu bliski Bašir al-Asad u Siriji je proteran u izgnanstvo, čime je tamo stvorena mogućnost za dolazak većine sirijskih sunita na vlast.
Rešenost američke administracije Baraka Obame da na kraju prihvati privremenu promenu režima u Egiptu i dopusti dolazak islamista na vlast, izazvala je brojne kritike u Vašingtonu, jer su mnogi u bivšem egipatskom lideru Hosniju Mubaraku videli relativnu stabilnost u regionu
Ako su Egipat, Sirija i Irak svojevremeno bili glavni centri vojne i političke moći među arapskim zemljama, događaji od 2011. do danas su ih učinili daleko manje značajnim u regionu. Monarhije iz Zaliva su, s druge strane, svojim obimnim prirodnim i finansijskim resursima postepeno svoju ekonomsku moć pretvorile u preovlađujući politički uticaj. Tako je apsolutistički model političkog autoriteta i vlasti u Emiratima i Saudijskoj Arabiji ne samo očuvan nego i afirmisan.
Za razliku od većine, nemirima i građanskim ratovima, razrušenih arapskih društava i država u regionu, politički poredak i ekonomski razvoj su održani. Kao svojevremeno diktature u južnoj Koreji, Tajvanu i Čileu (1970-ih), kao do dana današnjeg autoritarni Singapur, kao očuvani partijski monopoli u Kini i Vijetnamu, monarhije u Zalivu su ekonomsko blagostanje svojih građana uspešno odvojile od pomisli na političke slobode i u širem regionu, na račun stotine hiljada nastradalih, uspešno očuvale autoritarni oblik vlasti.
