U predstavljanju svoje ekonomske strategije „Srbija 2030“ početkom marta, vlast je najavila nove ambiciozne projekte koji će, navodno, zadržati Srbiju na evropskom ekonomskom vrhu. Kako srpske vlasti vole da kažu, Srbija je najbrže rastuća ekonomija u Evropi, sa rekordno niskom nezaposlenošću i nikad višim životnim standardom stanovništva.
Tako, predstavnici vlasti ističu da je u 2025. bruto domaći proizvod (BDP) porastao na 90 milijardi evra ili na 13.500 evra po stanovniku, uz projekciju da će do 2030. dostići 20.000 evra. Međutim, ono što svesno propuštaju da saopšte je da je reč o nominalnom BDP-u, koji uključuje inflaciju, pa može rasti i bez stvarnog povećanja proizvodnje.
Zato ekonomisti posmatraju isključivo realni BDP, koji meri stvarni obim proizvodnje bez uticaja cena. Za poređenja među zemljama je relevantan realni BDP po stanovniku. Tako je, prema Eurostatu, realni BDP po stanovniku Srbije u 2025. bio znatno manji od upadljivo isticanih nominalnih 13.500 evra, jer je iznosio 9.140 evra, što je na nivou četvrtine proseka EU.
Šta pokazuje, a šta skriva BDP
No, za analizu kretanja kupovne moći i životnog standarda stanovništva ni realni BDP po stanovniku nije dovoljno adekvatan pokazatelj jer on, pre svega, meri realnu proizvodnu moć ekonomije, a ne dohodovnu, kupovnu moć stanovništva. Time, realni BDP po stanovniku ne odgovara na pitanje koje zanima svako domaćinstvo i koje glasi – šta ja zaista mogu sebi da priuštim. Dohodovna, odnosno kupovna moć, odnosi se na realnu vrednost ostvarenog dohotka prosečnog stanovnika, odnosno na to koliko dobara i usluga realno možemo kupiti za svoje dohotke, nakon što se u obzir uzmu cene i plaćeni porezi.
Stanovnici Srbije u proseku su prošle godine trošili za trećinu manje od Poljaka, Litvanaca, Rumuna i Slovenaca, za četvrtinu manje od Hrvata, Bugara i Slovaka, a za petinu manje od Turaka i Crnogoraca
Pokazatelj koji Eurostat koristi za poređenje životnog standarda između zemalja je stvarna individualna potrošnja po glavi stanovnika u standardima kupovne moći (Actual individual consumption per capita in purchasing power standars – AIC). Ovaj pokazatelj odnosi se na sva dobra i usluge koje građani stvarno troše. Obuhvata potrošačka dobra i usluge koje građani direktno kupuju, kao i usluge koje neprofitne organizacije i država pružaju za individualnu potrošnju – na primer zdravstvene i obrazovne usluge.
Dakle, za razliku od BDP-a koji meri koliko zemlja realno proizvodi, stvarna individualna potrošnja meri šta građani od toga zapravo dobijaju i troše i bolji je pokazatelj materijalnog blagostanja prosečnog stanovnika od realnog BDP-a, koji je pre svega indikator ekonomske snage države, a ne nužno standarda njenih građana.
Konkretno, zamislimo dve osobe. Jedna živi u relativno siromašnoj zemlji koja značajan deo resursa troši na vojsku, policiju, represivni aparat i paravojne formacije, kao i otplatu javnog duga. Druga živi takođe u siromašnoj zemlji, sa nižim realnim BDP-om u odnosu na prvu zemlju, ali sa razvijenijim socijalnim sistemom koji obezbeđuje dostupno i solidno zdravstvo, obrazovanje i brigu o deci. Iako druga zemlja ima niži realni BDP, osoba u njoj može imati viši stvarni životni standard, jer deo potrošnje dolazi kroz javne usluge. Upravo to AIC nastoji da obuhvati.
U proseku znatno manje trošimo od stanovnika Crne Gore i Turske
Važno je naglasiti da je AIC je pouzdan instrument za prostorno poređenje u datoj godini, odnosno koliko jedna zemlja zaostaje ili prednjači u odnosu na druge u određenom trenutku. Daleko je manje pouzdan za praćenje dinamike kroz vreme jer Eurostat periodično revidira metodologiju i retrospektivno ažurira podatke.
Sve u svemu, prema podacima objavljenim krajem juna ove godine, stvarna individualna potrošnja po glavi stanovnika u standardima kupovne moći u Srbiji je prošle godine iznosila 57 odsto proseka Evropske unije. To znači da je u 2025. prosečan srpski stanovnik, prilagođeno razlikama u cenama, trošio nešto više od polovine onoga što je trošio prosečan stanovnik EU, što se može videti na grafikonu broj 1.
Na vrhu su Luksemburg sa potrošnjom prosečnog stanovnika na nivou od 145 odsto proseka EU, a slede ga Norveška (128) i Nemačka (120). Na dnu liste, ispod Srbije, nalaze se samo Severna Makedonija sa 50 odsto, Albanija sa 48 i Bosna i Hercegovina sa 44 procenta proseka EU.
Žitelji zemlje sa većim BDP-om, koja više troši na vojsku, policiju, paravojne formacije, represiju i otplatu javnog duga mogu imati niži standard od građana države sa manjim BDP-om, koja ima razvijen socijalni sistem, solidno zdravstvo, obrazovanje i brigu o deci
U odnosu na ostale uporedive zemlje centralne i istočne Evrope (CIE), Srbija vidno zaostaje čak i u odnosu na Crnu Goru, čija je potrošnja prosečnog stanovnika na nivou od 71 odsto proseka EU, pa i za Turskom, u kojoj je potrošnja na nivou 70 odsto EU proseka.
Najveći životni standard među CIE prošle godine imala je Poljska sa udelom od 88 odsto proseka EU i sledile su je Litvanija (87) i Rumunija (86). Dosledno tome, u 2025, prosečan stanovnik Srbije je, prilagođeno razlikama u cenama, trošio 66 odsto onoga što je trošio prosečan stanovnik Slovenije i 72 odsto Hrvatske, što je prikazano na grafikonu broj 2.
Opsenarstvo kao strategija vlasti
Opsenarstvo kao ključna strategija aktuelne vlasti ne manifestuje se samo u ekonomiji, već ima jasne paralele i u političkoj sferi. Ilustrativan primer iz savremene srpske stvarnosti jeste slučaj potencijalne upotrebe zvučnog topa protiv mirnih demonstranata tokom studentskog protesta u Beogradu 15. marta 2025, nakon čega je, nešto više od godinu dana kasnije, u junu 2026, ista vlast optužila same studente da su takvu upotrebu zapravo simulirali.
Za razliku od BDP-a koji meri koliko zemlja realno proizvodi, stvarna individualna potrošnja po stanovniku u standardima kupovne moći meri šta građani od toga zapravo dobijaju i troše i bolji je pokazatelj materijalnog blagostanja prosečnog stanovnika neke zemlje
Ovakvo izvrtanje stvarnosti, analogno manipulaciji ekonomskim pokazateljima, ima izrazito orvelovski karakter. Ne radi se o pukoj hipokriziji, već o svesnom poricanju objektivne stvarnosti, uz istovremeno nametanje sopstvene verzije događaja kao jedine validne. Ovu tiransku praksu Orvel označava pojmom dvomisli (doublethink): „Govoriti svesne laži, a iskreno verovati u njih, zaboravljati svaku činjenicu kad postane nezgodna, a zatim je, kada zatreba, ponovo prizvati iz zaborava, poricati postojanje objektivne stvarnosti, a istovremeno imati svest o stvarnosti koja se poriče – sve to je neophodno.“
U tom okviru, dvomisao je da građani Srbije, nakon više od jedne decenije navodno „najbržeg rasta u Evropi“, u proseku sebi mogu da priušte tek nešto više od polovine onoga što je dostupno prosečnom stanovniku EU. Takav raskorak jasno ukazuje da manipulacija nominalnim pokazateljima ne znači stvarno približavanje razvijenim, pa ni uporedivim bivšim tranzicionim ekonomijama. Štaviše, struktura rasta i način raspodele resursa presudno oblikuju životni standard koji, uprkos kontinuiranom narativnom opsenarstvu, ostaje relativno nizak.
