Krnjevo, pitoreskno naselje od oko 3.000 stanovnika u blizini Velike Plane, smešteno među brežuljcima, šumarcima i vinogradima, bilo je poprište nultog Ekata festivala od 3. do 7. juna. Osmišljena kao jedinstveno iskustvo, manifestacija je posetiocima ponudila kompleksan i elitno postavljen program, počev od izložbe Radomir Damnjanović Damnjan i Gorgona. Kontinuitet konceptualne prakse.
U muzičkom delu nastupili su Beogradski džez orkestar, pijanisti Vasil Hadžimanov i Bojan Zulfikarpašić, kao i zvezda ladino zvuka sefardskih Jevreja, kantautorka Jasmin Levi. Pozorišni deo programa obeležili su Nataša Ninković i Zoran Cvijanović, protagonisti kultne predstave Prah u režiji Veljka Mićunovića. nadahnjujući publiku specifičnim humorom pisca Đerđa Špira.
I ambijent je bio izuzetan: svedena betonska zgrada sa amfiteatrom i skulpturom od terakote Marka Crnobrnje, postavljenom na visokom stubu, praktično nebu pod oblake. U unutrašnjem delu sfernog zdanja oblikovan je „japanski vrt meditacije“ velikih dimenzija, sa talasasto naslaganim šljunkom i okruglim artificijelnim jezercetom. Enterijer krase radovi poznatog umetnika Milana Blanuše, vajara Mrđana Bajića, dopisnog člana SANU i drugih znamenitih autora.
U normalnim okolnostima to zdanje je ekskluzivni restoran, a tokom festivala bilo je nosilac „posebno osmišljene gastronomske ponude“, oko koje se vrteo najveći deo interesovanja gostiju prvog dana manifestacije. A upravo je izložba, kao vrsta „antologije ‘gorgonskih’ radova, predstavljala kulturni događaj prvog reda za našu sredinu“, kako je izjavio istoričar umetnosti i likovni kritičar Jerko Denegri, otvarajući postavku.
Izložba je organizovana u saradnji sa Fondacijom „Marinko Sudac“ iz Zagreba, koja čuva jednu od najvažnijih zbirki avangardne, neoavangardne i konceptualne umetnosti u ovom delu Evrope. U Krnjevo su tako stigli radovi i dokumenti visokog istorijskog značaja, povezani sa Gorgonom i Radomirom Damnjanovićem Damnjanom, koje je potvrdila istorija nakon početnog neprepoznavanja. Jer oni su insistirali na tome da je ideja važnija od njenog materijalnog ostvarenja, protiveći se institucionalizaciji umetnosti.
Ipak se njihovi radovi, kao i dokumenti, danas nalaze u zbirkama MoMA u Njujorku (i čak su deo izložbe unutar stalne postavke do 2028), Centra Pompidu u Parizu, MUMOK u Beču, MuHKA u Antverpenu,Tejt Moderna u Londonu. Sve to dovoljno govori o tome koliko je ta grupa u međuvremenu postala važna za međunarodnu istoriju neoavangarde.
„Grupa Gorgona nastala je u Zagrebu 1959, okupljajući Josipa Vaništu, Julija Knifera, Ivana Kožarića, Marijana Jevšovara, Đuru Sedera, Miljenka Horvata, Radoslava Putara, Matka Meštrovića i Dimitrija Bašičevića Mangelosa“, objašnjava Marinko Sudac, kolekcionar, izdavač i istraživač umetnosti. Pojedini iz tog kruga bili su umetnici, a drugi – istoričari i teoretičari umetnosti, pa se pamte više kao grupa istomišljenika, sličnog senzibiliteta, ali bez manifesta i strogo definisanog programa.
„Članovi grupe šezdesetih godina radili su na način koji je tada bio neuobičajen, kroz prepisku, umetničke publikacije, zajedničke akcije i radove koji su često više ličili na trag nekog događaja nego na klasično umetničko delo. Istovremeno, i izvan zajedničkog delovanja stvarali su vrhunsku umetnost, svako sa jasno razvijenim autorskim jezikom, pa se značaj Gorgone danas može čitati i kroz snagu pojedinačnih opusa njenih članova“, Sudac naglašava.
Posebno mesto među tim delima ima antičasopis Gorgona, jedan od najvažnijih projekata grupe. Budući da je svaki broj bio zamišljen kao poseban umetnički rad, to je bila više umetnost u formi časopisa, nego časopis o umetnosti.
Prvi broj se zasnivao na ponovljenim fotografijama izloga, sa autorskim potpisom Vanište, drugi broj je bio neprekidni tok meandra Knifera. U jednom od izdanja intervenisao je dramski pisac Harold Pinter, dobitnik Nobelove nagrade za književnost. „Iz današnje perspektive vidi se koliko je Gorgona rano otvorila prostor za umetnost koja ne mora uvek imati oblik slike, skulpture ili izložbenog objekta“, ističe naš sagovornik.
Susret Radomira Damnjanovića Damnjana sa članovima Gorgone bio je istorijski. Naprosto su se prepoznali 1962, kad je Damnjan izlagao u Studiju G, nezavisnom prostoru u Zagrebu koji su oni držali. Udruženi, konstantno su otvarali pitanja o funkciji i značaju slike, znaka, jezika i mesta umetnosti u posleratnom svetu. Damnjan se, opet, vratio tim promišljanjima nakon što je postigao veliki uspeh izlažući upravo slike na Bijenalu u Sao Paulu i Veneciji, kao i Dokumentima u Kaselu, tek se kasnije porinuvši u širine koncepta.
Vratio se on slici pred kraj života (2019. i 2020), ali na vrlo radikalni način sublimišući je u ravni boje, tragove, mrlje, uz ubedljivost skulpture, simbolično brišući granice između platna i prostora, pa im jedino naziv „Slike” daje takav identitet. Damnjan je gotovo do smrti 2025. radio sa strašću i svežinom početnika – entuzijaste, ali uz sigurnost stečenu višedecenijskim umetničkim delovanjem.
Kao materijalni dokaz plodnog bivstvovanja ovog umetnika, na postavci u Ekata stejtu izložen je njegov sto, prvi put pred srpskom publikom, koja je u situaciji da se bolje upozna kako s njim, tako i s njegovim „gorgonskim“ saradnicima kroz dokumentarni video-rad, gde se pominje još jedan od dokaza „pomerene“ kreativnosti „gorgonaca“.
U pitanju je rad osnivača grupe, Josipa Vanište, Izvolite prisustvovati, u kom on ovaj poziv 1962. šalje na pedeset adresa, bez ikakve informacije o vremenu, mestu i sadržaju onoga na šta su dati pozvani. I kroz ovaj rad se projavljuje misija Gorgone na pronošenju ideje o umetnosti kao misaonom činu, a ne objektu.
Na osnovu opisanog programa, sasvim je jasno da je Nenad Tirnanić, osnivač Ekata festivala, visoko postavio ciljeve u tom posebnom vidu decentralizacije kulture. Na nama je da mu poželimo sreću, ali i da ponudimo savet – da bolje prilagodi cenu ulaznica prosečnom srpskom džepu, ako mu je cilj da ga omasovi.
