Krpena lutka u narodnoj nošnji, sa pregačom i jelekom, napravljena od materijala koji su se mogli pronaći u koncentracionom logoru Banjica, najvećem na tlu okupirane Srbije. Kosa lutke je od vlasi autorke – logorašice, najverovatnije docnije streljane kao i drugih više od 4.200 zatvorenika. Artefakt je spomen na njenu majčinsku ljubav, ali i dokaz da je postojala.
Ta lutka je i jedan od oko 300 eksponata iz mnogobrojnih muzejskih i spomen-zbirki i privatnih legata, izloženih do 20. septembra u Galeriji SANU u okviru postavke I u ropstvu – sloboda! Srpska umetnost za vreme Drugog svetskog rata autorke dr Irine Tomić. Izložba prvi put sveobuhvatno osvetljava umetničku praksu u periodu od 1941. do 1945. na srpskom prostoru, ali i po logorima izvan tih granica i na oslobođenim teritorijama, predstavljajući dela tada već renomiranih autora, kao i mladih stvaralaca i amatera.
Podeljena na segmente, postavka obuhvata stvaralaštvo umetnika na slobodi, partizansku i umetnost na oslobođenim teritorijama, delatnost stvaralaca u zarobljeničkim i koncentracionim logorima, arhitekturu pod okupacijom, razvoj ratne umetničke fotografije i kinematografije. U duhu „životnog optimizma“ koji krasi postavku, ali je i načelo „životvornog žrtvovanja u borbi za progres“, kako je istoričar Vladimir Dedijer okarakterisao jugoslovensku revoluciju – izložba se završava grafikama Aleksandra Deroka iz ciklusa posvećenog oslobođenju Beograda.
Iako vrlo potresna, izložba se drži naučnih principa, pa autorka Tomić ne zauzima ničiju stranu, nudeći celokupnu sliku tog mučnog perioda. Svako „zašto“ ima svoje „zato“, što posetiocima dozvoljava da samostalno rasuđuju, van uticaja možda i pogrešnog školovanja. Ipak Tomićeva naglašava da se „dela nastala u godinama okupacije ne mogu posmatrati isključivo kroz uobičajena estetska merila – ona su i svedočanstva vremena, ljudske izdržljivosti i težnje ka slobodi“.
Iz tog klupka potrebe za stvaranjem (kao utočištem ili vidom otpora), iznikao je i prvi srpski tonski film Nevinost bez zaštite reditelja Dragoljuba Aleksića, „renesansne ličnosti“, kako se ispostavlja. Jer, osim što je bio akrobata i čovek vanredne snage, za svoj film je napisao scenario, montirao ga, napravio kulise i reflektore, i tumačio sebe kao glavnu ulogu.
Morao je Aleksić da se dovija i u ulozi samofinansijera (uz podršku prijatelja), trampeći slaninu i kobasice za filmsku traku, i prodajući sandale od šperploče (sopstveni izum) na pijaci. Snimanje je započeo na proleće 1942. u preuređenom stanu u centru Beograda, uspevši da okupatori ne primete te tada krajnje nesvakidašnje aktivnosti.
I premijera Nevinosti 1943, u bioskopu „Takovo“, bila je presedan svoje vrste, doživevši ovacije, prevashodno jer se sa velikog ekrana prvi put čuo srpski jezik. Reakcije publike nadmašile su odziv gledalaca na projekciji nemačkog kolor-filma Zlatni grad u susednom bioskopu, što je izazvalo pozornost nemačke komande u Berlinu, pa je Aleksićev film bio zabranjen, iako namenjen zabavi auditorijuma i samopromociji autora.
On sam je nakon rata bio isleđivan od komunističkih vlasti, ali ne i osuđen za kolaboraciju sa fašistima, za razliku od vizuelnog umetnika Mihaila Milovanovića, prvog akademskog slikara u rodnom Užicu, predstavnika minhenske škole u srpskom slikarstvu, ratnog slikara Vrhovne komande srpske vojske u Prvom svetskom ratu. Streljanog već 1941, u oslobođenoj Užičkoj republici.
Njegova krivica ležala je u tome što je izbavio jednog od talaca fašista, a na ime poznanstva (iz Minhena) sa ocem nemačkog komandanta Užica, ostavivši trag tog čina svojim potpisom kao garanciju njegovog budućeg dobrog ponašanja. Milovanović je rehabilitovan 2007, pod obrazloženjem da nije bio narodni neprijatelj, već samo nije hteo da pomaže ni pristupi komunističkom pokretu.
Mirna luka za buduće umetnike, i rasadnik emancipatorskih ideja bila je Umetnička škola Mladena Josića (inače scenografa) pri Kolarčevom univerzitetu u Beogradu. Ovde su se redovno susretali i družili Stojan Ćelić, Mladen Srbinović, Miodrag Protić, Petar Omčikus, Vera Božičković, Olga Jevrić, Dušan Džamonja i mnogi drugi, sabirajući snagu da doprinesu kulturnom opstanku prestonice, i čitave Srbije.
Jedna od polaznica Josićeve škole bila je i Majda Kurnik, docnije učesnica rata u okviru Treće jugoslovenske armije, kao članica propagandnog odeljenja. „U službi veličanja uspeha NOB-a, Kurnik je crtežima beležila završne operacije za oslobođenje države“, objašnjava autorka izložbe.
Ti živi crteži, na žičanim postamentima, čine protivtežu nacističkim plakatima kojima su oblepljena dva zida galerije, odakle posmatrače (a nekad – podjarmljeni narod) napadaju agresivne boje i poruke. Njihova suština je da krivicu za patnje lokalnog stanovništva zapravo snose Jevreji, masoni, komunisti, boljševici, Tito, Čerčil, Ruzvelt… Štampani u enormnom broju primeraka, takvi oglasi bili su vrlo važan deo ratne mašinerije.
I partizani su se okretali propagandi, iako daleko skromnije, namereni „da se neposrednije shvate ideje i ciljevi narodne revolucije, a time i da se neprekidno mobilišu njeni borci“, prema zapisima Piva Karamatijevića, slikara i grafičara. „Kampanje su se često odnosile na seljake, najbrojniji sloj stanovništva, dok su njima ciljane i žene, podsticane da se uključe u odbranu zemlje“, Tomićeva navodi jedan od prvih primera ohrabrivanja rodne ravnopravnosti.
Iako se sredstvom agitacije mogu smatrati i ratne fotografije, pa i čuvenog Žorža Skrigina, reditelja, baletskog igrača i učesnika NOB-a, prizori Majke Knežopoljke (Milice Tepić) s jednim detetom na leđima, a drugim koje drži za ruku dok beži sa stratišta, ili Tita dok ga Božidar Jakac skicira za portret, i slični, nadaleko prevazilaze ove okvire, postajući vrhunska umetnost. Fotografije na falsifikovanim ispravama, opet, ostaju u sferi dokumentarne građe, ne postajući resursi za upriličavane izložbe po oslobođenim mestima, ali i šumama, tokom vojnih operacija, za razliku od prvopomenutih snimaka.
Postavka beleži neke od dometa poznatih srpskih umetnika, dokazanih još u međuratnom periodu (Paje Jovanovića, Uroša Predića, Bete Vukanović, Petra Dobrovića, Jovana Bijelića, Save Šumanovića, Zore Petrović, Đorđa Jovanovića, Đorđa Andrejevića Kuna…), nastale u različitim okolnostima. Petar Lubarda se pojavljuje kao zatočenik logora Štalag 17 B u Austriji, gde je dopao kao oficir Jugoslovenske vojske, oslikavajući ovde zaprestoni krst svojim prepoznatljivim rukopisom. Taj artefakt je danas deo inventara riznice manastira Nikolje u Ovčarsko-kablarskoj klisuri.
„Religijska tematika nije često prisutna u stvaralaštvu pod okupacijom, ali su pronađeni predmeti izvanredni. Tako je jedan od artefakata prestona ikona Hrista u lancima, poznata kao Hristos logoraš. Naslikao ju je ruski emigrant Grigorij Ivanovič Samojlov, arhitekta i slikar, oficir Vojske Kraljevine Jugoslavije, zatvorenik nemačkog logora Buhenvald“, objašnjava naša sagovornica.
Kuriozitet te Hristove predstave (izložene u vidu replike, uporedo sa kopijom ikone Bogorodice) jeste fakat što je bila deo oltara logorske kapele koju je u celosti izradio Samojlov. Od starih železničkih pragova i predmeta kupljenih na crnoj berzi koja je cvetala među zatvorenicima Buhenvalda, a prvenstveno da bi autor Nemcima dokazao bogatstvo srpskog duha.
O mnogo težim uslovima života, često naprasno skraćenog, po koncentracionim logorima, govori lutka sa početka teksta, i drugi uradci najčešće anonimusa, kao i stihovi pesme (utisnuti u jedan od zidova galerije) kojom su ispraćani izabrani za streljanje.
Ponešto kazuju i karikature, ovde poreklom iz zarobljeničkih logora, svedočanstvo da je i humor bio sredstvo preživljavanja u strahotnim egzistencijalnim uslovima.
Šta su za to vreme radili okupatori i njihovi ovdašnji saradnici, u smislu kulture i umetnosti? Trudili se da održe privid normalnosti, čemu je jedan od boljih primera obnova Smederevske tvrđave, gde je 1941. eksplodirao magacin pun municije. Izazivajući zemljotres, kao i pogibiju više od 2.500 ljudi.
Mnogo više o tom, ali i drugim ratnim događajima, sa ehom u stvaralaštvu, Irina Tomić piše u katalogu (na 300 stranica) koji prati izložbu. Oba su produkta rezultat dugogodišnjeg istraživanja umetnosti tokom Drugog svetskog rata, koje ova istoričarka umetnosti ne smatra završenim. Zasad je mirna, „srećna što žrtve tih mnogobrojnih protagonista, konačno postaju važne i vidljive“, kako zaključuje za Radar.
