Igračke bez naziva / Tišina budućeg djetinjstva naslov je izložbe dr Nikole Markovića, nedavno održane u beogradskoj Galeriji Haos, ali i publikacije koja je prati, u izdanju JU Muzeji i galerije Podgorice. Oba projekta svedoče o „tehnološkim pojavnostima koje su svojim uticajem umnogome već promijenile svijet u kojem živimo“, kako navodi autor – multimedijalni likovni stvaralac, teoretičar umetnosti, arhitekta i univerzitetski pedagog.
Taj i takav tehnologijom dirigovani svet stvara likove dece uznemirujućih izraza lica, ili nalik kompjuterskim ekranima, ako je suditi po pojedinim Markovićevim crtežima. Skulpture, asamblaži i objekti svedoče da ni dečje igračke više nisu nevine i poučne u nekadašnjem smislu, već možda i donekle bizarne – sa stanovišta nekog ko nije rođen u digitalno doba.
One su izgleda pre odraz ljudskih strahova, jer su glave nekih od izloženih lutaka smeštene u prese sokovnika, ugurane u starinske čajnike, ili kao izložene celine nalikuju futurističkim totemima. Ponegde umesto trepavica imaju otisak ruža, kao da su željne majčinih poljubaca. Postavka je odisala atmosferom interakcije, uspostavljene sa prikazima na ekranima, svojstvene novim naraštajima.
„Tekovine odrastanja i sticanja iskustava, koje su milenijumima bile u određenom obrascu, sada su se toliko intenzivno transformisale da jedno dijete predškolskog uzrasta ima više informacija i dinamike virtuelnog iskustva nego bilo koji kralj Engleske za čitav svoj život, čak i u 20. vijeku“, za Radar kaže Marković.
Kakofonija pucnjave i krikova
U tom raskoraku između ubrzanog protoka informacija i vremena potrebnog da se one suštinski obrade, otvara se pitanje šta se događa s detinjstvom. Lišenim „polifonije zvukova prirode, pjesama, igara, besjeda“, a uronjenim u kakofoniju pucnjave, krikova i drugih zvučnih efekata koji dopiru iz slušalica.
Takvo stasavanje zapravo je otuđenje od stvarnosti, jer današnju decu intrigiraju samo avatari.
„Nove generacije su toliko ovisne o video-igricama i iskustvenim nadražajima koje one sprovode, da se može govoriti o ovisnosti goroj od heroinske. Fizička motorika kretanja, razvijanja refleksa i ostalih kognitivnih sposobnosti usmjerenih na realnu igru i njen bučan epilog, nešto je što je gotovo nestalo iz slobodnog izbora djeteta“, autor obrazlaže zašto izložbom načinje temu dubokih psiho-socioloških promena današnjice. I, tome sledstveno, zadire u problematiku budućnosti, upozoravajući na neke od njenih već sada naglašeno izraženih opasnosti.
Jer njega plaši to što „velike korporacije namjenski prave algoritme, precizno analizirajući dječje psihološke mape, pretvarajući njihove strahove i nesigurnost u potrebu za nasiljem i osjećaj virtuelne moći igrača kao aktera digitalnih igrica“.
Zašto je medved zelen
Ovo nepogrešivo osećajući, posmatrač se mogao zapitati zašto je plišani medvedić zelen, možda ovo povezujući sa genetskim mutacijama. Međutim, Marković ga razuverava, pozivajući se na „divnog Branka Ćopića“, koji je kroz usta glavnog junaka dela Bašta sljezove boje, tvrdio da je „vuk zelen“.
„Tako je ovaj put njegov drug iz šume, medvjed, dobio taj ekološki karakter u prirodnosti trave od koje je sačinjen, i u omiljenoj boji same prirode“, uz osmeh kaže naš sagovornik.
Ni pomenuti futuristički totem nije tako opasan kao što se isprva čini: on zapravo predstavlja 3D piktogram jedne od osnovnih potreba dece predškolskog uzrasta, iskazane kroz želju za letenjem. Upravo iz te težnje za prevazilaženjem granica ljudskih mogućnosti, kako zapaža Marković, izrastaju i fantazije o junacima poput Supermena, Spajdermena, Srebrnog letača, Betmena, pa čak i Tarzana.
Međutim, negativna prateća pojava ,,postaje njihova komercijalizacija u potrošačkom društvu“, koje eksploatiše čak i dečju maštu, ili nju posebno, kreirajući globalne fenomene današnjice.
Iz razloga što se i svaka dobra umetnost lako može komercijalizovati ili pretvoriti u kič, ako se ogoli preteranim objašnjenjima, on prepušta publici da domašta značenje poljupca na očnom kapku lutke, koji smo pomenuli.
Skrivena značenja
Postavkom u Haosu, Marković je posetioce sproveo kroz istoriju dečjih igračaka, zapravo – arhetipskih simbola ljudskog koji posreduju između uzrasta deteta i sveta odraslih. I stoje na granici između imaginacije i stvarnosti u svetlu razvoja globalne kulture, a sve počevši od „prvih umjetničkih djela u vajarskoj praksi homosapijensa“, kako doživljava prvobitne igračke od drveta.
I kasnije, kada su drvo zamenili glina, kža, vuna, tkanine, a potom metal i plastika, igračka je zadržala svoju ulogu da otkriva čovekove unutrašnje potrebe i moralne vrednosti. Uvek suštinski praktična, i kad služi razvoju kreativnog potencijala, lutka je imala pedagošku funkciju i u medicini. O tome je govorio možda i najneobičniji eksponat u Haosu – model tek rođenog, krvavog i plodovom vodom umazanog deteta.
„To je radna lutka kojom su se obučavali mladi ginekolozi početkom 20. vijeka da izdrže prizor porođaja, a da se ne onesvijeste. Riječ je o artefaktu koji je istorijski važan muzejski eksponat iz Berlina“, otkriva nam umetnik.
Skriveno značenje, suprotno prvom utisku, imaju i crteži sa motivima fetusa, koji su posmatrača takođe mogli da šokiraju. Naime, prolazeći jednom davno, tokom ratnih devedesetih, pokraj prozora jedne bolnice za neonatologiju, Marković je „ugledao svijet tih malih ali odraslih ljudi, koji su se u inkubatorima borili za život i za svoje snove“. I takvi mu ostali urezani u sećanju, a potom preneti na papir.
Dvojezična monografija
Izložbe su prolazne, a monografije ostaju kao trajniji zapis o umetničkom radu. Takva je i najnovija Markovićeva dvojezična monografija, nastala u saradnji sa Ministarstvom kulture Crne Gore, Galerijom ForA u Berlinu i Galerijom Haos u Beogradu, a koja uskoro izlazi iz štampe.
Ona će prezentovati gotovo četiri decenije stvaralaštva našeg sagovornika, od prvih istraživanja neonatološke estetike u ciklusu „Prije tišine“, do savremenih radova posvećenih simbolima detinjstva, igračkama i iskustvima ranog odrastanja.
Kroz tri celine, ova publikacija obuhvata crteže, kolaže, video-radove, instalacije i izbor od oko 50 značajnih skulptura, doprinoseći boljem sagledavanju opusa ovog umetnika, rođenog 1972. u Kotoru. I osvetljujući razvoj njegovog jedinstvenog likovnog izraza u crnogorskoj umetnosti krajem 20. i početkom 21. veka. Istinu govoreći, ništa slično nismo videli ni u istoriji umetnosti Srbije.
