Ovog juna navršava se 105 godina od uspostavljanja Vidovdanskog ustava, prvog ustava zajedničke države Srba, Hrvata i Slovenaca.
Kraljevina SHS nastala je 1918. godine spajanjem teritorija koje su ranije bile deo drugih imperija, turskog carstva, Austrougarske… Bio je to jedan od retkih i posebno složenih primera ujedinjavanja više naroda u jednu državu u periodu posle Prvog svetskog rata. Danas se s pravom mogu postavljati pitanja ko je šta želeo, kako je ta država zamišljena i da li su njeni narodi uopšte delili istu ideju zajedništva. Ipak, ostaje činjenica da je to bio jedan od prvih velikih pokušaja u 20. veku da se više različitih naroda objedini u jednu političku celinu.
Ustav je donet 28. juna 1921. godine, na Vidovdan. Njime je Kraljevina SHS dobila prvi ustav i pravni okvir za funkcionisanje nove države. Očekivanje je bilo da će novi ustav učvrstiti temelje na kojima je država nastala, međutim, u praksi je doveo do dodatnih političkih napetosti.
Jedan od glavnih problema Ustava bio je u tome što je jasno pokazao nesaglasnosti oko toga kako država treba da bude uređena. Kraljevina SHS je Ustavom definisana kao parlamentarna monarhija sa snažnom centralnom vlašću u Beogradu. Aleksandar Životić, šef Katedre za istoriju Jugoslavije na Filozofskom fakultetu u Beogradu, kaže za Radar da su se na ustavotvornoj skupštini sukobljavale dve frakcije – one koje su bile za unitarno uređenje i one koje su bile za federalno uređenje.
„Stranke koje su okupljale srpski nacionalni korpus u pretkumanovskoj Srbiji, Narodna radikalna stranka i Demokratska stranka, težile su unitarizmu. Hrvatske i slovenačke stranke težile su federalnom uređenju te države, i u tome je bio ključ neslaganja“, kaže profesor Životić za Radar.
Sama činjenica da je model parlamentarne monarhije u velikoj meri proizlazio iz srpskog političkog iskustva, kao i da je na čelu države bila dinastija Karađorđević, dodatno je kod dela nesrpskih političkih elita izazivala osećaj neravnopravnosti
Model parlamentarne monarhije je takođe bio upitan. „Iako je Krfskom deklaracijom buduća država određena kao monarhija sa srpskom dinastijom Karađorđević, sukob Nikole Pašića sa kraljem Aleksandrom na kraju rata je to doveo u pitanje. Pašić je u Ženevi 1918. godine na konferenciji sa predstavnicima Srba Hrvata i Slovenaca prihvatio reviziju tog dogovora, što ga je koštalo mesta predsednika vlade posle rata i titule prvog premijera nove države“, dodaje.
Centralizovana država ili federalno uređenje
Srpska politička elita zaista je u velikoj meri zagovarala ideju velike, centralizovane države. I to nije bilo od juče. Još je Garašaninovo „Načertanije“ pozivalo na srpsko ujedinjenje. U tom kontekstu često se povlači paralela sa Pijemontom u procesu ujedinjenja Italije, poznatom kao Risorgimento. Istovremeno, Hrvati i Slovenci su u novu državu ušli u okolnostima u kojima realna alternativa gotovo da nije postojala. Posle Prvog svetskog rata, nisu imali jasno ponuđene modele samostalnih država, a postojala je i bojazan od teritorijalnih pretenzija Italije. Činjenica je i da je srpska vojska, u tom trenutku, bila jedina organizovana vojna sila na terenu, i bila je dočekivana kao spasilačka ruka koja zavodi red u posleratnom rasulu.
Hrvatska politička elita, u velikoj meri, nije uspela da prihvati dinastiju Karađorđević kao zajednički politički okvir. U delu hrvatske javnosti postojalo je uverenje da je Austrougarsku zamenila nova forma centralizovane države, u kojoj se ponavlja sličan odnos moći. Hrvatsko političko pitanje u međuratnom periodu sve više se kretalo u pravcu zahteva za većom autonomijom, federalnim uređenjem, a kasnije i težnjom ka potpunoj nezavisnosti. I to se nije mnogo menjalo ni posle, a ni ranije. Od Ante Starčevića, preko Pavelića, Budaka, pa na kraju do Tuđmana, jasno je bilo da Hrvati žele da žive sami, u svojoj državi.
Pored političkih razlika, postojale su i izražene ekonomske i kulturne razlike. Životić govori da su pre raspada Austrougarske, Srbi, Hrvati i Slovenci živeli u višenacionalnoj imperiji kojom je vladala dinastija Habzburg. Njihovo stanovništvo bilo je podeljeno i neujednačeno, jer su živeli u različitim pokrajinama sa različitim zakonima i upravom.
Hrvati i Slovenci su u novu državu ušli u okolnostima u kojima realna alternativa gotovo da nije postojala. Posle Prvog svetskog rata, nisu imali jasno ponuđene modele samostalnih država, dok je postojala bojazan od teritorijalnih pretenzija Italije
„Srbi su bili naseljeni u Vojnoj krajini, Hrvatskoj, Slavoniji, Dalmaciji i drugim oblastima, dok su Hrvati živeli u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji, a Slovenci u svojim pokrajinama.“ U pojedinim delovima Monarhije se čak zadržalo delimično feudalno uređenje. Zbog takvih razlika među pokrajinama, narodi nisu imali jedinstven politički i društveni položaj, iako su težili većoj nacionalnoj slobodi i ujedinjenju.
„Za razliku od naroda u Austrougarskoj, Srbi u Kraljevini Srbiji živeli su u mladoj nacionalnoj državi koja je postepeno jačala svoju nezavisnost i institucije“, navodi istoričar.
„Osnovu društva činilo je slobodno seljaštvo, koje nije bilo opterećeno feudalnim odnosima kao u nekim delovima Austrougarske. Stanovnici Srbije imali su iskustvo života u sopstvenoj državi, sa sopstvenom vlašću, zakonima i vojskom. To je doprinelo razvoju nacionalne svesti i osećaju državne pripadnosti. Zbog toga su Srbi u Srbiji imali drugačije političko i društveno iskustvo od onih naroda koji su živeli pod vlašću“, naglašava sagovornik Radara.
Tome treba dodati i verske razlike – Srbi su većinski pravoslavci, dok su Hrvati katolici – što je dodatno doprinosilo osećaju različitosti, iako nije bilo presudan uzrok političkih sukoba. Sve te razlike zajedno stvorile su složen politički i društveni prostor u kojem je nova država pokušavala da funkcioniše kao jedinstvena celina.
Ubistvo Stjepana Radića i Šestojanuarska diktatura
Napetosti su dostigle vrhunac 1928. godine kada je u Narodnoj skupštini došlo do pucnjave na hrvatske poslanike, u kojoj je smrtno ranjen Stjepan Radić, vođa Hrvatske seljačke stranke.
„To je momenat kada je ta unutrašnja politička borba kulminirala. Mesecima pre tog događaja odvijala se intenzivna parlamentarna debata koja je prevazilazila okvire parlamentarne debate, i padale su mnoge teške reči“, govori Životić.
Hrvatska politička elita, u velikoj meri, nije uspela da prihvati dinastiju Karađorđević kao zajednički politički okvir. U delu hrvatske javnosti postojalo je uverenje da je Austrougarsku zamenila nova forma centralizovane države, u kojoj se ponavlja sličan odnos moći
Na Radića je pucao Puniša Račić, Srbin iz Crne Gore, nakon opaske da je učestvovao u krađi begova. Taj događaj je dodatno produbio nepoverenje između političkih predstavnika i izazvao ozbiljnu državnu krizu.
Već naredne godine kralj Aleksandar I Karađorđević ukinuo je Vidovdanski ustav, raspustio parlament i uveo diktaturu. Time je okončan period parlamentarnog života zasnovanog na ustavu iz 1921. godine. Režim kralja Aleksandra uveo je neke novine, poput teritorijalne organizacije države po banovinama. Bilo je devet banovina: Dravska, Savska, Primorska, Vrbaska, Drinska, Zetska, Moravska, Vardarska, i Dunavska. Banovine su namerno nazvane po rekama, upravo sa ciljem da bi se izbegla nacionalna obeležja i, barem delimično, suzbili lokalni identiteti. Država je preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju.
Šestojanuarski režim se pokazao kao nedovoljno efikasan. Istorijski gledano, zaista deluje kao da je kralj Aleksandar želeo da sačuva jedinstvo nove države južnih Slovena.
„Aleksandar je želeo da jednim autoritarnim putem eliminiše sve postojeće međunacionalne podeljenosti i da jednim formalnim aktom stvori jedinstvenu jugoslovensku naciju. Zabranjene su sve političke partije, udruženja, organizacije i pokreti koji su imali nacionalni prizvuk. Nastojalo se da se, putem školstva i vojske, eliminišu razlike među ljudima u državi“, navodi Životić.
Ali, autoritarni način na koji je pokušao da reši te probleme dao je ograničene rezultate. Na kratko je doneo izvesnu stabilnost i jaču centralnu vlast, ali dugoročno nije rešio ključna nacionalna pitanja, već je u mnogim slučajevima produbio nezadovoljstvo i oslabio demokratske institucije.
Iz današnje perspektive, Kraljevina SHS tokom dvadesetih godina ne može se opisati kao država u raspadu, ali jeste bila opterećena dubokim političkim i nacionalnim podelama. Nerešena pitanja državnog uređenja i odnosa među narodima ostala su ključni izazov sa kojim će se Jugoslavija suočavati i u narednim decenijama.
