U Pečuju, na Sečenji trgu, nalazi se sat koji je odbrojao vreme. Na displeju su 9. aprila u podne ostale samo nule. Tri dana i sedam sati kasnije u Mađarskoj su zatvorena biračka mesta. Ishod je ubrzo pročitan kao kraj ere Viktora Orbana. Sat je, međutim, odbrojavao vreme koje se odnosilo na drugog Viktora – Vazarelija. Na 120. godišnjicu rođenja francusko-mađarskog umetnika iz Pečuja i u pedesetoj godini od osnivanja muzeja posvećenog njegovom radu, ta institucija prošla je kroz rekonstrukciju krunisanu novom stalnom postavkom.
Između parlamentarnih izbora i ponovnog otvaranja Muzeja nije bilo formalne veze. Ali duboka simbolička povezanost postoji. Potvrdu za to pružaju protagonisti izbora s obe ključne strane i način na koji su govorili. Na svečanom otvaranju u dvorištu ispred Muzeja, gradonačelnik Pečuja Atila Peterfi, nezavisni kandidat koji je 2019. godine pobedio predstavnika Orbanovog Fidesa, rekao je: „Kada je pre pedeset godina muzej otvorio svoja vrata, nije nastao samo izložbeni prostor. Institucionalizovana je jedna ideja, jedan pristup, jedan hrabar eksperiment. Rođeno je mesto koje je i tada verovalo da umetnost nije zatvorena forma, već neprekidan dijalog sa svetom.“ Peter Čak, državni sekretar za kulturu iz redova vladajućeg Fidesa, isti događaj je iskoristio da Vazarelija predstavi kao protagonista nacionalne tradicije.
Viktor Vazareli, ili svojim mađarskim imenom – Đeze Vašarhelji, studirao je medicinu, ali je pohađao i Radionicu, školu koju su, ugledajući se na vajmarski Bauhaus, vodili Šandor Bortnik, slikar i grafički dizajner, i Farkaš Molnar, arhitekta. Već 1930. godine Vazareli je postao građanin Pariza. Izložba The Responsive Eye, koju je u njujorškom Muzeju moderne umetnosti 1965. godine priredio kustos Vilijam Seic, trijumfalno je predstavila op-art– optičku umetnost – i Vazarelija, „najpoznatijeg majstora perceptualne apstrakcije“, dovela na poziciju jednog od ključnih umetnika toga doba. Vazareli je strpljivo i postupno uspostavljao kontakte sa svojom otadžbinom. Godine 1959. pozvao je sedamdesetdvogodišnjeg mađarskog umetnika Lajoša Kašaka, cenjenog slikara konstruktivistu, da izloži svoja dela u Galeriji Deniz Rene u Parizu. Dve izložbe su održane, 1960. i 1963. godine, a Vazareli i Kašak su zajednički objavili mapu grafika pod naslovom Kašak – V. Vazareli, čiji su listovi bili izloženi u galeriji. Ovim izložbama, Vazareli i njegova višedecenijska galeristkinja izgradili su, u kontekstu mađarske umetnosti, most između konstruktivizma s početka 20. veka i neogeometrijskih pokreta sedme decenije. I, još važnije, otvorili su umetničke puteve između Budimpešte i Pariza. Usledile su dve grupne izložbe u Budimpešti – Savremeni francuski slikari, 1966, i Crteži i akvareli u Francuskoj od Matisa do danas, 1967. godine – na kojima su bila zastupljena i Vazarelijeva dela.
Iako je verovatno bio svestan instrumentalizacije svog rada i političke igre u kojoj učestvuje, on je u razvoju događaja video priliku da ostvari svoje umetničke i društvene ciljeve
U to vreme, mađarski muzeji nisu otkupljivali savremena zapadnoevropska umetnička dela. Čak i reč „apstraktno“ bila je svojevrstan tabu. Ali je Vazareli, od 1961. i francuski državljanin, bio idealna ličnost da, nakon gušenja Praškog proleća 1968, bude stavljen u službu stvaranja privida slobode i otvorenosti. On je tada već bio svetska zvezda, što je Mađarskoj donosilo međunarodni ugled. Istovremeno, njegova leva orijentacija – bio je član Komunističke partije Francuske – i prihvatljiva prošlost – nije bio politički emigrant, već je otišao sledeći poziv umetnika – činili su ga sigurnim za saradnju. Iako je verovatno bio svestan instrumentalizacije svog rada i političke igre u kojoj učestvuje, on je u razvoju događaja video priliku da ostvari svoje umetničke i društvene ciljeve. Njegova umetnička agenda prevazilazila je granice galerija – želeo je umetnost integrisanu u svakodnevicu, dostupnu svima, oslobođenu aure jedinstvenog originala, otvorenu za umnožavanje i cirkulaciju, prisutnu u javnim prostorima. U tom smislu, njegova vera u demokratizaciju umetnosti mogla je, barem prividno, da se susretne s jezikom sistema koji je govorio o kolektivu, pristupačnosti i društvenoj funkciji kulture. Vazareli je bio jedan od najdoslednijih zagovornika multipla – umetničkog dela koje postoji u ravnopravnim, serijski proizvedenim primercima, bez originala koji bi im bio nadređen. U Beleškama za jedan manifest, spisu iz 1955. godine poznatom i kao Žuti manifest po boji papira na kojem je štampan, Vazareli je napisao: „Ne smemo ono uživanje kakvo se može otkriti u umetnosti večno prepuštati sudu elite poznavalaca. Nove umetničke forme su pristupačne svima. Umetnost sutrašnjice će biti dostupna svima ili je neće biti…“ Pored stremljenja, rečima Ješe Denegrija – ka „demokratičnijoj socijalizaciji umetničkih vrednosti“, lična, na izvestan način patriotska težnja Viktora Vazarelija, bila je da promeni čitavu kulturnu klimu u Mađarskoj, da pomogne stvarnom otvaranju, prihvatanju apstraktne umetnosti i stvaranju prostora za druge stvaraoce, čak i one koji su bili kritički nastrojeni prema njemu.
Sa zakašnjenjem od godinu dana, zbog Vazarelijevog učešća u protestu protiv sovjetske invazije na Čehoslovačku, 18. oktobra 1969. godine, u Dvorani umetnosti u Budimpešti otvorena je njegova velika retrospektivna izložba. Ma koliko bila altruistička, Vazarelijeva saradnja s vlašću proizvela je i paralelni, nezvanični protestni događaj – umetnik Janoš Major nosio je mali transparent sa porukom: „Vasarely go home!“ Nije ga podizao u vazduh, samo bi ga, kada bi ugledao prijatelja ili istomišljenika u masi, izvadio iz džepa i pokazao isključivo njemu, vodeći računa da ga službeno osoblje ne vidi. Major je bio levičar, ali je kao Jevrejin preživeo progone, a kasnije je i sam bio optuživan za antisemitizam. Njegov protest nije bio samo estetski, već i snažno politički, usmeren protiv režima koji je koristio Vazarelija za svoje ciljeve. Iako je nesumnjivo bio iskorišćen od strane režima za unutrašnju i spoljnu političku promociju, Vazareli je to video kao prihvatljiv i neophodan ustupak u službi ostvarenja sopstvene životne misije. Major je, s druge strane, tražio apsolutnu moralnu čistotu, koju je društvo činilo jalovom. Dilema između kompromisa i principijelnosti ne razrešava se jednom zasvagda. Ali sa današnje pozicije i Vazarelijevo delovanje i Majorov gest imaju pun smisao. Fondacija Vazareli je uspela da u Mađarskoj otvori dva muzeja posvećena stvaralaštvu svog osnivača – u njegovom rodnom gradu, 6. juna 1976. godine, i u Budimpešti – formalno osnovan 24. septembra 1981, a otvoren 8. maja 1987. godine. Tri godine kasnije održani su prvi demokratski izbori u Mađarskoj posle Drugog svetskog rata. Vazareli im je svedočio.
Na simboličkom nivou nije beznačajno što se talas demokratizacije u Mađarskoj dogodio u godini dvostrukog jubileja umetnika koji je probijao „gvozdenu zavesu“. U Pečuju je otpočeo, i trajaće do oktobra, niz manifestacija objedinjenih pod imenom
Vazareli 2026 – Pečuj
Na simboličkom nivou nije beznačajno što se talas demokratizacije u Mađarskoj dogodio u godini dvostrukog jubileja umetnika koji je probijao „gvozdenu zavesu“. U Pečuju je otpočeo, i trajaće do oktobra, niz manifestacija objedinjenih pod imenom Vazareli 2026 – Pečuj. Odbrojavanje pečujskog sata bilo je višestruko. Na jednoj ravni, merilo se vreme do ponovnog otvaranja Muzeja Viktora Vazarelija. Na drugoj, poklopilo se sa trenutkom u kojem se u Mađarskoj ponovo postavlja pitanje slobode i njenih granica. Šezdesetih godina prošlog veka Vazareli je, unutar zatvorenog sistema, pokušavao da se izbori za prostor otvorenosti i komunikacije. Danas se ta borba vodi na širem planu – kao društveno pitanje, s manje iluzija i većim ulogom. Sat je odbrojavao do jednog događaja. I učinio vidljivim kontinuitet iste borbe – za prostore slobode.
autor je profesor Filološko-umetničkog fakulteta Univerziteta u Kragujevcu
