Nije nevažna činjenica da je izložba Antifašizam: sada, posvećena savremenom antifašizmu, otvorena baš u Minhenu, gradu u kome je – znamo – nemački fašizam i nastao. Tragovi tog istorijskog vremena utkani su i u savremeni Minhen. Bilo da se radi o sačuvanom enterijeru iz tridesetih godina 20. veka lokalne bavarske pivare, ili o čuvenoj „Hausder Kunst“, čija nacistički strogo projektovana arhitektonika primorava posmatračevo oko da pravi neumitne istorijske paralele. Ipak, to je i grad jednog Rajnera Vernera Fasbindera, čiji su filmovi snažno upozoravali na kontinuitet rasističkih i ksenofobnih tendencija u posleratnoj Nemačkoj. Poput onog antologijskog Strah jede dušu (1974) o duboko ukorenjenoj malograđanskoj svakodnevici „običnih“ ljudi, prožetoj mržnjom prema „drugom“ a tako aktuelnom i danas u jeku islamofobnih tendencija širom Evrope.
O tome je, na otvaranju programa u galeriji Lotringer13, govorio i David Zis, član gradskog veća grada Minhena ispred partije Zelenih, koji je objasnio da se grad Minhen i pokrajina Bavarska već godinama suočavaju s najvećim brojem nasilja ekstremno desnih i neonacističkih grupa na teritoriji Nemačke, organizovanih oko partije krajnje desnice – Alternative za Nemačku (AfD),čiju okosnicu programa čine antiimigracioni i antiislamski stavovi. Jedan od takvih politički motivisanih događaja, pomenuo je, bio je i „napad u Minhenu“ koji se desilo 2016. godine, kada je mladić u lokalnom tržnom centru ubio devetoro osoba migrantskog porekla. Nemačke vlasti su ovaj zločin 2019. zvanično preklasifikovale u „politički motivisano nasilje“ s „desničarskom ekstremističkom pozadinom“.
Utoliko pre, u takvom društveno-političkom kontekstu čini se važnim prepoznati napore jedne gradske (javne) institucije i njenog aktuelnog direktora, umetnika Kalasa Lipfrida, da otvori umetnički prostor za promišljanje antifašizma – ne kao istorijskog artefakta, već kao savremenu angažovanu umetničku i društvenu praksu kroz jezik vizuelne umetnosti.
Antifašizam: sada kao transnacionalni umetnički i istraživački poduhvat koji uključuje radove vizuelne umetnosti, performanse, radionice i debatni program u naredne tri godine će se realizovati u četrnaest zemalja jugoistočne Evrope. U saradnji sa Gete institutom, ovaj projekat je započeo inicijalnom izložbom i pratećim simpozijumom koji je trajao od 30. januara do 2. februara u Minhenu, u umetničkom prostoru Lotringer 13. U prvoj fazi, okupio je 18 interdisciplinarnih radova međunarodnih umetnika i kolektiva koji se bave savremenim političkim izazovima i umetničkim odgovorima na neofašističke dinamike i reakcionarne tendencije u Evropi. Kako i stoji u programskoj najavi, radi se o kritici autoritarnih politika, sistemskog nasilja, rasističkih i ksenofobnih napada na marginalizovane grupe, koji sve više oblikuju savremenu globalnu i evropsku stvarnost.
Otkazivanje nastupa, zabrane učestvovanja, utišavanje glasova, kenselovanje, te primeri cenzure umetničkih radova i događaja sve su češća pojava u savremenoj Evropi i svetu. Samo poslednji u nizu – nedavni slučaj filmskog festivala Berlinale u kojem predsednik žirija, slavni Vim Venders na novinarsko pitanje o stavu festivala prema genocidu u Gazi i podršci nemačke vlade Izraelu, te „selektivnom pristupu ljudskim pravima“, izjavljuje da bi filmski autori trebalo da se „drže podalje od politike“. Ta izjava čini da se zapitamo o (licemernim) ulogama i pozicijama onih koji svoj pristup javnosti upravo i treba da koriste za skretanje pažnje na urgentne društvene i političke probleme utičući tako na preoblikovanje dominantnih narativa, te dajući glas i zastupajući interese svih onih obespravljenih i potlačenih.
Prvi put izložena u inostranstvu, slika Juriš Ismeta Mujezinovića nakon skoro osamdeset godina fascinira sirovim i realističnim prikazom partizana u jeku nesrazmerno surove borbe
O društvenoj ulozi umetnosti i umetnika u ovako turbulentnim društveno-političkim zbivanjima se, za razliku od prethodno navedenog primera, svakako pitao kustos i organizator izložbe Antifašizam: sada. Izložbenom postavkom i selekcijom umetničkih radova, njenim posetiocima već na samom ulazu biva jasno da polje umetnosti svojim znanjem i alatima može biti deo savremene antifašističke borbe. Ne samo da može biti, već i da je istorijski bilo.
Na to ukazuje i jedan od sigurno najvažnijih kustoskih gestova na izložbi – bar nama koji dolazimo sa jugoslovenskog podneblja – postavljanje monumentalne slike Juriš Ismeta Mujezinovića iz1947. godine, iskazujući time veliko poštovanje prema jugoslovenskom narodnooslobodilačkom nasleđu u međunarodnoj antifašističkoj borbi, te jugoslovenskim partizanima kao jednoj od najmoćnijih gerila na evropskom tlu, koja je pružila snažan otpor snagama Trećeg rajha i domaćim kolaboracionističkim snagama. Direktno inspirisana Delakroovom Sloboda predvodi narod, ova slika i nakon skoro osamdeset godina fascinira posetioce upravo tim sirovim i realističnim prikazom partizana u jeku nesrazmerno surove borbe. Prvi put „na službenom putu“ u inostranstvu, specijalno za ovu priliku podvrgnuta višemesečnom procesu konzervacije i restauracije u matičnom Historijskom muzeju Bosne i Hercegovine, u Sarajevu, ova slika iz „drugog vremena“ i konteksta, deluje istovremeno kao svojevrsni intruder na izložbi savremene umetnosti, ali i kao „svoj na svome“, davajući tako politički horizont tumačenja i ostalim izloženim radovima.
Recimo onom koji dolazi već sa „ulice“, budući da je postavljen „spolja“ u niši galerijskog prozora, radu Bojana Stojčića, sunarodnika iz Sarajeva, koji poziva prolaznike na razgovor o antifašizmu: „Muškarac (37) iz Sarajeva, BiH, traži osobu s kojom bi razgovarao o antifašizmu.“ Minuciozno beležeći ove intimne susrete i razgovore, umetnik ih prevodi u javne zapise društvene povezanosti i političkog mišljenja, unoseći tako specifičnu temu jugoslovenskih ratova devedesetih i povezujući ih sa onim aktuelnim, u kojima naziremo sličan scenario.
Stoga je i bilo očekivano da izložbom dominiraju umetnički radovi koji se odnose na aktuelni rat u Ukrajini, poput nekoliko izloženih radova umetnika Nikite Kadana ili umetnice Stanislave Pinčuk, koja trenutno živi i radi u pomenutom Sarajevu. Ipak, treba naglasiti da su se među mnogim temama pojavile i one koje su često isključene, a odnose se na situaciju u Gazi. Tako je palestinski umetnik Husein el Džerdžavi u okviru segmenta koji kurira Gazmend Ejupi iz organizacije Reporting House (Priština) predstavio prostornu instalaciju čiji centralni element čine bele vreće brašna humanitarne pomoći koje umetnik koristi kao nekonvencionalna platna na kojima vizuelno predstavlja brutalnu svakodnevicu stanovnika Gaze, simbole preživljavanja pod opsadom.
Da kontinuiteti u fašističkim društvenim tendencijama nisu strani ni našem podneblju podseća nas i pomalo zaboravljena video-instalacija East Side Story umetnika Igora Grbića, koja tematizuje nasilje ultradesnih organizacija nad kvir zajednicom tokom prvih parada ponosa u Beogradu (2001) i Zagrebu (2002). Izvanredno postavljena u specijalno podešenom kombiju, rekreira u stomaku posmatrača traumatični i klaustrofobični osećaj, ali i „estetski čin otpora“ koristeći ples kao kreativnu silu u pokušaju društvene transformacije.
Centralnim prostorom izložbe dominiraju zastave velikih dimenzija, koje se koriste u performansima i javnim intervencijama, podržavajući tako antifašističke društvene i političke pokrete. Time ovaj kolektiv (Office for Postartistic Services) umetničku imaginaciju izmešta iz galerijskih prostora na ulice, stavljajući je u službu antiautoritarnih i antifašističkih borbi. Slično, i grupa Forenzička arhitektura (Forensic Architecture) i njihova novootvorena kancelarija u Atini, pokazuje kako se kroz „prostornu forenziku“ rekonstruišu realni događaji koji pokazuju kako se moć sprovodi nad našim telima i svakodnevicom. Rezultati njihove istrage ubistva grčkog repera i antifašiste, Pavlosa Fisasa, koga su pripadnici neonacističke partije Zlatna zora ubili u noći 18. septembra 2013, korišćeni su kao stručno veštačenje pred Apelacionim sudom u Atini, doprinoseći tako istorijskoj presudi iz 2020. godine kojom je Zlatna zora proglašena kriminalnom organizacijom. Po nalogu porodice Fisas, ovaj arhitektonsko-umetnički kolektiv je koristio video-dokaze kako bi rekonstruisao vremensku liniju napada, dokazavši da je ubistvo bilo organizovano i ukazavši na propuste (i potencijalno saučesništvo) policije koja se nalazila u blizini mesta zločina.
Čitav jedan izložbeni segment posvećen je savremenom obliku vladanja, tehno i digitalnom fašizmu, u kojem algoritmi, veštačka inteligencija i sistemi nadzora postaju oruđa kontrole i disciplinovanja društva. Umesto klasične političke parole, umetnici nude „priručnike otpora“: izvodljive strategije protiv digitalnog nadzora. Ovi radovi nam pokazuju da savremeni fašizam nisu samo uniforme, zastave i bodljikave žice, već i prakse kodiranja u softverskim programima, skriveni algoritmi kroz digitalne platforme koje svakodnevno koristimo. On je upisan u samu tehnološku infrastrukturu kasnog kapitalizma, kojim se normalizuju prakse kontrole i nadzora. Dok slave tehničke inovacije i „pametna rešenja“ za sve bogatiju političku i ekonomsku globalnu elitu, istovremeno služe za disciplinovanje migranata, kriminalizaciju protesta i skeniranje „rizičnih“ tela. Umesto estetskih afekata, ovakve umetničke intervencije radije nude strategije prekida i sabotaže ovakvim brutalnim režimima, podstičući solidarnost i otpor.
Da kontinuiteti u fašističkim društvenim tendencijama nisu strani ni našem podneblju podseća nas i pomalo zaboravljena video-instalacija East Side Story Igora Grbića, koja tematizuje nasilje ultradesnih organizacija nad kvir zajednicom tokom prvih parada ponosa u Beogradu (2001) i Zagrebu (2002)
Profesor sociologije Filozofskog fakulteta u Beogradu u penziji, Todor Kuljić, uporno je isticao važnost prepoznavanja istorijskih i savremenih kontinuiteta fašističkih društvenih praksi. „Nemački fašizam nije (bio) nikakva istorijska slučajnost“, govorio je, naglašavajući istorijsku vezu između autoritarno-nacionalističkih tendencija, militarizma, imperijalne ambicije, nemačkog „nacionalno-rasnog ekskluzivizma“, te pangermanizma, prava na vođstvo i teritorije, antisemitizma kao i drugih rasističkih teorija.
Dodatno, često se gubi iz vida i tendenciozno potiskuje istorijska veza između nemačke kolonijalne prošlosti i nacizma. Stoga ne čudi da se upravo u Minhenu, nedaleko od umetničkog prostora Lotringer 13, nalazi druga po veličini muzejska institucija u Nemačkoj, „Muzej pet kontinenata“, koji u svojoj zbirci sadrži više od 200.000 artefakata koji, kako i sam naziv muzeja kaže, potiču iz kontinenata u kojima je nemačka imala svoje kolonije. Tri decenije nemačkog prisvajanja kolonija (u Africi, Aziji i Okeaniji) Nemačka je započela „tek“ 1884. i držala ih do kraja Prvog svetskog rata, nazivajući ih „područjima zaštite“. No, nemačka država je tek 2021. godine zvanično priznala da je počinila genocid nad narodima Herero i Nama u Namibiji tokom kolonijalne vladavine.
Da fašizam nije samo mračna epizoda prošlog veka piše i istoričar Alberto Toskano, čiji tekst je deo izložbenog kataloga, a koji tvrdi da evropski fašizam nije bio istorijska „anomalija“ već povratak kolonijalnog nasilja u samo srce Evrope. Jer, upravo su u evropskim kolonijama prvi put sprovedeni radni i koncentracioni logori, koji će u svojoj „usavršenoj“ formi biti realizovani tokom tridesetih i četrdesetih na evropskom tlu.
Predstavljeni radovi na izložbi razotkrivaju kontinuitet. Oni pokazuju kako savremene politike granica, policijsko nasilje ili napadi na manjine nisu izolovani incidenti, već deo dublje strukture moći utemeljene u rasnom kapitalizmu i imperijalnoj prošlosti. Fašizam se tako ne pojavljuje kao suprotnost liberalnoj demokratiji, već kao njen tamni potencijal; sistem koji za jedne garantuje stabilnost i prava, dok za druge proizvodi strah i isključivanje. Antifašizam se u tom kontekstu ne nudi kao nostalgija za istorijskim pokretima otpora, već kao aktuelna i neophodna društvena praksa.
