Dugo očekivanom, u Srbiji besprizorno i neosnovano cenzurisanom, u neoficijelnom okviru izvedenom (na Fakultetu dramskih umetnosti) – dakle, predstavom Proces Peliko reditelja Mila Raua i dramaturškinje Servan Dekle, u produkciji dva vodeća svetska pozorišna festivala, Bečkog i Avinjonskog, zasnovanom na transkriptima sudskog procesa protiv pedeset silovatelja sedamdesetogodišnje Francuskinje Žizel Peliko (suđenje je vođeno upravo u Avinjonu), počeo je gerilski ili ne:Bitef (skraćeno od „nezavisni“ ili onaj koji kaže NE, da parafraziram naslov jednog Brehtovog poučnog komada), koji će istorija zapamtiti onako kako treba: kao 59. Bitef.
Projekat je koncipiran ponajpre kao predstava-predavanje, jer se svodi na ekstenzivno čitanje materijala iz sudnice. Prostorni i mizanscenski seting zasnovan je upravo na situaciji suđenja, a na koju nedvosmisleno upućuju njen naslov i tematika koja se iza naslova krije. U središtu scene je sto za sudije i pult za svedoke, iznad njih je veliki ekran koji omogućava da se lica izvođača gledaju u krupnom planu, a levo i desno nekoliko redova klupa za optužene, advokate, žrtvu, veštake… Promišljen, sveden i pročišćen koncept Mila Raua, sasvim u skladu s dubokim pijetetom prema Žizel kojim cela predstava odiše, doslovno je uokviren adekvatnim nastupom operskog pevača (kontratenor, što je skoro ženski glas), a koji izvodi arije engleskog baroknog kompozitora Henrija Parsela, melodijski takođe primerene – omažu (što je i podnaslov predstave). Efekat koji se ovako postiže bio je vrlo snažan i na Sceni „Mata Milošević“, iako je primereniji Bečkom i Avinjonskom festivalu, a zbog Rauovog izbora prostora. Na prvom festivalu predstava se igrala u crkvi, a na drugom u ostacima manastira (zamišljam da bi na oficijelnom Bitefu idealan prostor bio sam Bitef-teatar).
Predstava je suptilna mešavina umetničkog čina, dokumentovanog sudskog svedočenja i aktivističkog performansa, te sasvim u skladu s tim, a vrlo promišljeno, Rau sastavlja i podelu. Izvođači su i profesionalni glumci i aktivisti, a pripadaju, kao i silovatelji Peliko, različitim kako generacijskim grupama, tako i etničkim, onim koje pružaju verni presek multikulturalnog francuskog društva u kome su se i desili prikazivani monstruozni događaji. Koncept predstave je takav da u svakoj sredini u kojoj se ona igra nastupaju lokalni izvođači, i na tom jeziku.
Na osnovu striktnog Rauovog protokola (koliko izvođača ukupno, koliko glumaca, a koliko aktivista, u kakvim generacijskim i etičkim srazmerama…) podelu za izvođenje na ne:Bitefu pre svega je koncipirao, veoma promišljeno, reditelj Miloš Lolić, bivši kustos sada već nepostojećeg 59. Bitefa, i jedan od kreatora ovog gerilskog izdanja našeg najvažnijeg festivala. U predstavi su nastupali i izvođači iz manjinskih etničkih zajednica tipičnih za srpsko društvo (bošnjačke, mađarske, romske), a od kojih su većina i profesionalni glumci, što znači da uloge izvesno nisu dobili samo po prvom kriterijumu i koji su, na koncu, ostvarili i neke od najboljih uloga (Nedim Nezirović i Gabor Ponga). Mnogi od njih su i aktivisti i/ili akteri u višegodišnjim bitkama s politikom autoritarne srpske vlasti, što beogradsko izvođenje još dublje ukorenjuje u lokalni kontekst i donekle pomera od izvornog koncepta. Među njima su se izdvojili, po novootkrivenom glumačkom potencijalu, ekološka aktivistkinja i pesnikinja iz zapadne Srbije, Ljiljana Bralović i jedan od vodećih kritičara srpskog režima, dramski pisac i profesor FDU, Nebojša Romčević, a koji je u mirnom tonu i svedenim sredstvima doneo lik psihijatrijskog veštaka. Promocija univerzalnih ljudskih vrednosti i prava, što je jedna od misija Bitefa, ali i studentskog i građanskog pokreta u poslednjih godinu dana, a na koji se srpska verzija Procesa Peliko nedvosmisleno referiše, ostvaruje se i nastupom dve transrodne osobe.
Lolićeva podela ima još nekih suptilnih znakovitosti, onih gde se realnost nerazmrsivo prepliće s fikcijom, proizvodeći tako dodatni emocionalni efekat, a po principu ghosting-a koji definiše američki teoretičar Marvin Karlson (glumac na sceni nikada nije samo u dotičnoj ulozi, nego sa sobom nosi i celu svoju privatnu i profesionalnu biografiju). Naime, za sudijskim se stolom, pored odlične Nade Šargin (spušten ton, princip less is more, blagi brehtovski odmak od lika, suptilna ironija…), nalazi i Milena Radulović, izuzetno hrabra mlada glumica koja je u našim prilikama učinila slično što i Žizel Peliko – upoznala javnost sa seksualnim nasiljem koji je pretrpela. Nažalost, nemam prostora da istaknem sve glumce koji to zaslužuju, pa ću onda izdvojiti samo još dvojicu, Marka Grabeža i Tihomira Stanića, koji je Žizelinog muža i glavnog silovatelja, Dominika, doneo kao grotesknu, nesrećnu figuru, rizikujući da prema njemu razvije i izvesnu empatiju, ali se na toj ivici noža, na sreću, nije okliznuo: zlikovac je ostao – zlikovac.
Prva među jednakima, zvezda večeri, glumačko čudo koje teško rečima može da se objasni – da ovi superlativi nisu preterani, svedoče i dva jedina aplauza na otvorenoj sceni koja je oba ona dobila – bila je Vesna Trivalić. Poznata pre svega kao komičarka (kakva zabluda i nepravda!), ona je, kao Žizel, superiorno donela jednu od najvećih tragičkih heroina savremene dramaturgije, pristupajući joj bez distance, realistički ubedljivo, duboko proživljeno (do suza, naših, ali i njenih), a opet misaono potpuno jasno i čisto, na preciznoj tehničkoj osnovi, s tačnim cezurama, prelazima, promenama… Pored žrtve, njena Žizel, baš kako su zamislili Dekle i Rau, bila je i snažna borkinja, a opet sitna, krhka i ranjiva žena, koja je u sebi našla snage da, zarad drugih, celog čovečanstva zapravo, obznani gnusno nasilje koje je nad njom izvršeno.
