za Radar iz Banjaluke
U godini opštih izbora, u godini kada će SNSD Milorada Dodika učiniti sve da ostane na vlasti, na naplatu stižu tri arbitraže i zaduženje na Londonskoj berzi, i za sve te „procese“ vlast u Republici Srpskoj mora da pronađe 1,75 milijardi evra. Pored poznatog slučaja „Vijadukt“, čiji je dug plaćen prošle godine u iznosu od 51 milion evra i šest miliona dolara, na vrata Vlade RS kucaju sporovi koji su vezani za Rudnik i Termoelektranu Ugljevik, za Termoelektranu Gacko i za vjetropark „Trusinu“.
Vlast je imala rok da do 6. februara postigne dogovor sa Elektrogospodarstvom Slovenije (EGS) o poravnanju duga za RiTE Ugljevik. U suprotnom, arbitraža pred ICSID‑om (Međunarodni centar za rješavanje investicijskih sporova) mogla bi biti nastavljena i okončana presudom u korist slovenačke strane. Još u vrijeme bivše Jugoslavije EGS je investirala u izgradnju rudnika i termoelektrane Ugljevik, uz dogovor da dobije dio proizvedene električne energije.
Spor dug tri decenije
Isporuke su prekinute početkom rata, a spor traje više od 30 godina. Iako je tužba formalno protiv BiH (ICSID vodi postupke samo protiv država), ona proizlazi iz neizmirenih obaveza RS. U ranijem arbitražnom postupku u Beogradu, RiTE Ugljevik je već obavezan da slovenačkoj strani isplati oko 190 miliona evra za neisporučenu struju i kamate. Elektroprivreda Srpske je presudu djelimično sprovela i RiTE Ugljevik, koji posluje kao zavisno preduzeće u okviru ERS-a, isporučuje trećinu proizvedene električne energije u Sloveniju.
U dokumentima sa Londonske berze navedeni su detalji duga – reč je o petogodišnjim obveznicama s godišnjom kamatom od čak 4,75 posto. To znači da će Srpska investitorima svake godine plaćati po 14,25 miliona evra kamate, a ove godine mora vratiti kompletan iznos od 300 miliona evra
„Slovenačka strana potpuno razumije situaciju kao što i mi razumijemo. Oni ne mogu u ovom času da prekinu arbitražu u Vašingtonu jer nismo obavili sve detalje ove tekuće arbitraže koje izvršavamo. Još pregovaramo. Ali po zaključenju ovog trećeg sporazuma, biće stvoreni svi uslovi da oni obavijeste sud u Vašingtonu da više nema spora“, kazao je ministar rudarstva i energetike Petar Đokić.
Sporovi između Slovenije i Republike Srpske oko RiTE Ugljevik suštinski su podijeljeni na dva paralelna procesa koji se zasnivaju na istom pravnom osnovu, odnosno na ulaganjima Slovenije u izgradnju elektrane tokom osamdesetih godina u bivšoj Jugoslaviji. Do aprila 2026. godine odložena je aktivacija tzv. „investicione arbitraže“ pred sudom u Vašingtonu (ICSID). Ovo je „zamrznut“ spor koji Slovenija drži kao rezervnu opciju ukoliko Republika Srpska ne ispuni obaveze iz već presuđenog spora u Beogradu.
Spor i sa Hrvatskom
I drugo zavisno preduzeće iz sistema Elektroprivrede se nalazi na klimavoj stolici, dok mu je omča oko vrata prilično zategnuta. Rudnik i Termoelektrana Gacko suočeni su sa potencijalno ozbiljnim finansijskim problemima, jer bi mogli da izgube oko 200 miliona maraka, a sve zbog neispunjenih investicionih obaveza od prije 40 godina koje su potpisali sa tadašnjom SR Hrvatskom. Naime, „Hrvatska elektroprivreda“ od RiTE Gacko traži 100 miliona evra i kamate na ime obeštećenja po osnovu ulaganja u izgradnju termoelektrane.
Prvi kilovati električne energije jednog od najvećih proizvođača struje u RS proizvedeni su 1983. godine, a sa raznih strana se ulagalo u kapacitete industrijskog giganta. Pošto je BiH tada, uz Crnu Goru, smatrana manje razvijenom republikom, ostale članice bivše države pomagale su u izgradnji i razvoju „kapitalnih investicija“. Hrvatska je to činila i u Gacku, pomažući izgradnju Termoelektrane 1983. godine. U međusobno potpisanom sporazumu iz tog perioda, RiTE Gacko su se obavezale da će Hrvatskoj isporučivati jednu trećinu proizvedene struje. To je počelo već 1984. godine, a obaveze su redovno plaćane do 1992. Godine, kada je počeo rat u BiH.
Isporuke struje Elektrogospodarstvu Slovenije na koje se obavezala Termoelektrana Ugljevik prekinute su početkom rata. U ranijem arbitražnom postupku u Beogradu, Ugljevik je već obavezan da slovenačkoj strani isplati oko 190 miliona evra
Iz Gacka nakon toga put Hrvatske više nije otišao ni kilovat električne energije. To je „Hrvatskoj elektroprivredi“ omogućilo da traži ono što joj RiTE Gacko duguje, odnosno ono što je ulagala. Prve procjene govore da je to bilo oko 400 miliona njemačkih maraka. HEP je 2017. godine poslao zahtjev za mirnim rješavanjem spora Savjetu ministara BiH tražeći da im se na ime odštete plati 100 miliona evra. Međutim, od tada se situacija nije pomjerila sa mrtve tačke, pa se hrvatska strana okrenula drugom rješenju – međunarodnom arbitražnom sporu.
„Glavni krivac što su RiTE Gacko uopšte dospjele u ovu situaciju je bivše rukovodstvo. Bio sam tada u toku i pokušao sam da to završim mirnim putem. Međutim, nije bilo saglasnosti, jer su tadašnji rukovodioci RiTE Gacko bili previše optimistični i tvrdoglavi i mislili su da to mogu opovrgnuti svojim argumentima. Ali pravo ne poznaje ni partiotizam, ni emocije. Ako u ovom slučaju dođe do arbitraže, mislim da će Srpska izgubiti“, kazao je bivši pravobranilac BiH Mlađen Mandić.
Problematičan i vetropark
Zagrebačka firma Kermas energija, koja je većinski vlasnik nevesinjskog preduzeća Eol prvi i kojem je Vlada Srpske 2012. godine dodijelila koncesiju za izgradnju vjetroparka Trusina, i dalje prijeti međunarodnom arbitražom i potraživanjem od najmanje 102 miliona evra odštete. Investitor tvrdi da mu je Vlada RS 2019. godine nezakonito oduzela koncesiju. Projekat nikada nije počeo zato što investitor nije dostavio bankarsku garanciju, navodeći ukidanje podsticaja za proizvodnju električne energije. Ipak, početkom februara 2025. godine Kermas energija poslala je opomenu pred arbitražni spor Savjetu ministara BiH s rokom za dogovor od šest mjeseci.
„Ta je koncesija dodijeljena 2012. godine, ali je dvije godine kasnije potpisan aneks ugovora kojim je projekat od 50 megavata podijeljen na pet projekata od po deset megavata. Time je koncesionaru omogućeno da aplicira za podsticaj za struju koju bude proizveo. Imali smo hapšenje bivših rukovodilaca ERS-a koji su to odobrili, ali od tog procesa nije bilo ništa. Koncesija je raskinuta i možemo izgubiti značajna sredstva ukoliko dođe do arbitraže“, tvrdi menadžer za odnose s javnošću u Transparensi internešenl BiH Srđan Traljić.
Problemima s parama nema kraja: Republici Srpskoj ove godine na naplatu dolazi blizu 800 miliona evra, od čega samo više od 300 miliona otpada na glavnicu po osnovu zaduženja na Londonskoj berzi. Prema ugovoru sa Londonske berze, glavnica će biti naplaćena u cijelosti ove godine. U dokumentima sa Londonske berze navedeni su detalji duga – riječ je o petogodišnjim obveznicama s godišnjom kamatom od čak 4,75 posto. To znači da Srpska investitorima svake godine mora plaćati po 14,25 miliona evra kamate, a ove godine mora vratiti kompletan iznos od 300 miliona evra. Obveznice su prodane bez najave, a do danas niko osim vladajuće strukture ne zna ko ih je kupio i šta je kolateral.
Uloga ruskog tajkuna
Ne treba zaboraviti i na aferu sa kompanijom Comsar koja je u vlasništvu ruskog tajkuna Rašisa Serdarova u koju je uključen i šef Predstavništva Republike Srpske u Moskvi Duško Perović. Comsar je 2013. godine dobio koncesiju za eksploataciju uglja u Ugljeviku, nadomak tamošnjeg rudnika i termoelektrane. Sardarov, koji je prije skoro 15 godina dobio državljanstvo BiH kao „značajan investitor“, obećavao je ulaganja veća od pola milijarde evra i izgradnju još jednog bloka Termoelektrane Ugljevik.
Nijedan od ovih poslova nikada nije počeo. Vlada Srpske je na kraju morala da otkupi Comsar, a sa njim i koncesiju, da bi spasila termoelektranu koja je posljednjih godina nekoliko puta prekidala proizvodnju struje zbog nedostatka uglja. Sardarov za firmu ukupno traži 123 miliona evra. U prvoj polovini prošle godine mu je već isplaćeno 30 miliona evra iz budžeta RS. Taj novac je uplaćen preko Gas Resa, kompanije u vlasništvu Vlade Srpske, koja se bavi trgovinom i snabdijevanjem gasom.
Zagrebačka firma Kermas energija, koja je većinski vlasnik nevesinjskog preduzeća Eol prvi i kojem je Vlada Srpske 2012. godine dodelila koncesiju za izgradnju vetroparka Trusina, i dalje preti međunarodnom arbitražom i potraživanjem od najmanje 102 miliona evra odštete
U januaru ove godine mu je Gas Res isplatio 181 milion maraka za 74,4 odsto firme. Međutim, Serdarov sada traži poništavanje ugovora o prenosu koncesije sa Comsara na RiTE Ugljevik zato što je prokurista (zastupnik) kompanije Comsar Aleksandar Lozo, koji je na tu funkciju imenovan po nalogu Vlade Republike Srpske, nezakonito potpisao ugovor o prenosu koncesije sa Comsara na RiTE Ugljevik, zato što za to nije imao saglasnost Skupštine i Nadzornog odbora ovog preduzeća.
