Smrt Jirgena Habermasa zatvara jedno poglavlje evropske intelektualne istorije. Malo je filozofa čiji je uticaj tokom druge polovine dvadesetog veka bio tako velik i tako institucionalno utemeljen: od teorije javne sfere do koncepcije komunikativne racionalnosti, od rasprava o ustavnom patriotizmu do intervencija u najvažnijim političkim debatama savremene Nemačke i Evrope. Njegovi radovi decenijama su predstavljali nezaobilaznu referencu u filozofiji, sociologiji, političkoj teoriji i pravnim studijama, dok su njegove javne intervencije često imale odjek daleko izvan akademskog sveta, kao i izvan Evrope.
Njegovi radovi decenijama su predstavljali nezaobilaznu referencu u filozofiji, sociologiji, političkoj teoriji i pravnim studijama, dok su njegove javne intervencije često imale odjek daleko izvan akademskog sveta, kao i izvan Evrope
Habermas je pripadao retkoj vrsti filozofa koji su istovremeno delovali u akademskom polju i u javnoj sferi, uvereni da filozofija ima obavezu da učestvuje u političkom samorazumevanju modernih društava. U tom smislu bio je naslednik jedne danas gotovo iščezle figure evropskog intelektualca: mislioca koji ne posmatra političke procese sa distance „stručne neutralnosti“ i profesionalne dogme, već smatra da teorija nije neutralna, da mora imati širu javnu primenjivost, da se operacionalizuje kroz šire društvene i političke sporove i da pokuša da racionalno artikuliše moguće horizonte demokratskog života. Upravo ta dvostruka pozicija – između univerzitetskog polja i javne debate, kroz zauzimanje jasnih pozicija oko ključnih političkih pitanja – učinila je Habermasa jednim od najuticajnijih, ali i najosporavanijih filozofa svoje epohe.
Habermas je bio poslednji veliki predstavnik tradicije kritičke teorije, koja je svoju inspiraciju imala u marksizmu, ali i mislilac koji je tu tradiciju postupno preusmerio u pravcu rekonstrukcije liberalne demokratije. Već u njegovom ranom radu nazire se ta dvoznačnost. Njegova habilitaciona studija, kasnije objavljena kao knjiga Strukturne promene javne sfere (1962), nastala je u intelektualnom okruženju Frankfurtske škole i oslanjala se na istorijsko-sociološku analizu razvoja civilnog društva unutar buržoaskog društva. Ipak, normativna paradigma na kojoj je bazirana ta knjiga bila je drugačija od klasične marksističke kritike kapitalizma.
Njegova podrška profesorima Filozofskog fakulteta u Beogradu koji su 1975. godine bili političkom odlukom udaljeni sa univerziteta potvrđivala je takvo shvatanje akademske autonomije kao principa koji ne treba da zavisi od ideološke pripadnosti niti od geopolitičkog položaja neke zemlje
Habermas je u njoj rekonstruisao buržoasku javnu sferu kao istorijski ideal-tip racionalne javne debate, prostor u kojem legitimnost proizlazi iz argumentacije i javnog rasuđivanja, a ne iz društvene moći ili klasnog položaja. Kasnije će njegova američka učenica, Nensi Frejzer, pokazati da je takva javna sfera u velikoj meri aistorijski konstrukt, a ne postojeća stvarnost u obliku u kojem je Habermas opisuje. Upravo zbog toga njegov odnos prema marksizmu od početka ostaje ambivalentan: iako oblikovan tradicijom kritičke teorije, Habermas već u tom ranom radu pomera težište sa analize klasnog konflikta ka teoriji javne deliberacije, odnosno sa disenzusa ka konsenzusu, kao strukturišućem društvenom principu.
Ta ambivalentnost bila je vidljiva i na institucionalnom planu. Iako je u to vreme radio kao asistent dvojice najznačajnijih mislilaca prve generacije Frankfurtske škole, Maksa Horkhajmera i Teodora Adorna u Institutu za društvena istraživanja u Frankfurtu, upravo su oni odbili da prihvate njegov habilitacioni rad, smatrajući ga nedovoljno usklađenim sa teorijskim pravcem Instituta. Habermas je zato habilitaciju na kraju odbranio na Univerzitetu u Marburgu. Ta epizoda, često zaboravljena u kasnijim interpretacijama njegove karijere, nagoveštava putanju koja će obeležiti čitav njegov opus: postupno udaljavanje od radikalne kritike kapitalističkog društva karakteristične za Frankfurtsku školu i pomeranje ka teoriji demokratske legitimnosti. U njegovim radovima iz šezdesetih i sedamdesetih godina još je snažno prisutan duh kritičke teorije, čiji je cilj bio razotkrivanje nevidljivih struktura dominacije u modernom kapitalizmu. Međutim, od osamdesetih godina Habermasova filozofija dobija drugačiji ton: kritika kapitalizma postupno ustupa mesto teoriji komunikativne racionalnosti i deliberativne demokratije.
Taj zaokret bio je povezan sa istorijskim kontekstom u kojem je njegova najuticajnija knjiga, Teorija komunikativnog delovanja, postala jedna od centralnih referenci savremene društvene teorije. Objavljena početkom osamdesetih godina, ona je ubrzo postala jedna od najcitiranijih filozofskih knjiga u društvenim naukama i referentna tačka za niz disciplina. U tom periodu Habermas je prerastao status vodećeg nemačkog filozofa i postao jedna od najuticajnijih intelektualnih figura zapadnog sveta. Njegova teorija nudila je teleološki okvir u kojem je liberalna demokratija mogla biti predstavljena ne samo kao stabilan politički poredak, već i kao racionalno utemeljen oblik političke legitimnosti. Upravo u trenutku kada je, nakon krize i konačnog razaranja sovjetskog sistema, liberalna demokratija počela da se nameće kao jedini preostali politički vidik za XXI vek, Habermasova koncepcija komunikativne racionalnosti delovala je kao filozofska artikulacija tog novog istorijskog samopouzdanja.
Mislilac koji ne posmatra političke procese sa distance „stručne neutralnosti“ i profesionalne dogme, već smatra da teorija nije neutralna, da mora imati širu javnu primenjivost, da se operacionalizuje kroz šire društvene i političke sporove i da pokuša da racionalno artikuliše moguće horizonte demokratskog života
Nije stoga slučajno što je uspon Habermasove intelektualne aure bio paralelan sa epohom liberalnog trijumfalizma posle 1989. godine. U političkoj i akademskoj imaginaciji Zapada širilo se uverenje da su liberalna demokratija i slobodno tržište završna faza društevno-političkog i ekonomskog razvoja, te da su ideološki konflikti dvadesetog veka u suštini okončani. U tom kontekstu teorija komunikativnog delovanja delovala je kao filozofski izraz takvog istorijskog optimizma. Ona je sugerisala da društveni sukobi ne moraju nužno poprimati oblik nepomirljivih antagonizama, već da mogu biti regulisani kroz institucionalizovane procedure racionalne rasprave. Politička legitimnost, u toj perspektivi, ne proizlazi iz odnosa moći, tradicije ili klasnog položaja, već iz mogućnosti javne argumentacije u kojoj su učesnici formalno ravnopravni. Demokratsko društvo tako se pojavljuje kao prostor u kojem racionalna komunikacija postaje ključni mehanizam regulacije političkog života, a sukobi se nastoje prevoditi u procedure konsenzualnog dogovaranja.
Međutim, istorija poslednjih decenija brzo je razotkrila granice tog optimizma. Globalizacija kapitalizma i neoliberalne transformacije, kao i novi geopolitički sukobi pokazali su da odnosi dominacije nisu nestali iza horizonta racionalne deliberacije. Naprotiv, politički konflikti nastavili su da se oblikuju kroz sve dublje ekonomske nejednakosti, geopolitičke rivalitete i institucionalne asimetrije moći koje se ne mogu neutralisati samim pravilima argumentacije. Svet se nije pretvorio u prostor u kojem moć argumenata zamenjuje argument moći; racionalna komunikacija ostala je ograničena okvirima političkih i ekonomskih struktura koje u velikoj meri određuju domete javne rasprave. U tom smislu, Habermasova filozofija – uprkos svojoj emancipatorskoj ambiciji – može se čitati i kao teorijski izraz jednog istorijskog trenutka u kojem je liberalni poredak uspeo da se predstavi kao univerzalno društveno poželjan.
U njegovim radovima iz šezdesetih i sedamdesetih godina još je snažno prisutan duh kritičke teorije, čiji je cilj bio razotkrivanje nevidljivih struktura dominacije u modernom kapitalizmu. Međutim, od osamdesetih godina kritika kapitalizma postupno ustupa mesto teoriji komunikativne racionalnosti i deliberativne demokratije
To, međutim, ne znači da je Habermas bio slepi apologeta etabliranog poretka i real-kapitalizma, odnosno istorijski postojećeg kapitalizma. Tokom čitave svoje karijere ostao je dosledan uverenju da demokratija mora počivati na javnoj raspravi, političkom pluralizmu i institucionalnim garancijama slobode. Njegov javni angažman u nemačkim debatama o suočavanju sa prošlošću, nacionalizmu i evropskoj integraciji bio je vođen upravo tim principima i predstavljao je pokušaj da se racionalna kritika očuva kao sastavni deo demokratskog života. Kao neko ko je po sopstvenom priznanju bio član Hitlerjugenda, i kao predstavnik generacije formirane na ruševinama nacizma, Habermas je smatrao da politička legitimnost savremenih društava mora počivati na javnoj kontroli vlasti i stalnoj mogućnosti kritike, a ne na tradiciji, odnosima moći, identitetu ili istorijskom autoritetu.
Istovremeno, upravo se u tom raskoraku između normativnog ideala i društvene stvarnosti mogu uočiti granice Habermasove perspektive. Dok je njegova teorija liberalne demokratije polazila od pretpostavke da se politička legitimnost može zasnivati na ravnopravnoj javnoj deliberaciji, brojni sociološki pristupi – od marksističke tradicije do teorije društvenog polja Pjera Burdijea – pokazivali su da su moderni demokratski poretci duboko prožeti strukturama dominacije koje oblikuju i same uslove javne rasprave. U takvim analizama kapitalističko društvo ne pojavljuje se kao prostor neutralne komunikacije među formalno jednakim akterima, već kao poredak u kojem ekonomski, politički i simbolički kapitali sistematski proizvode neravnotežu i nedemokratske prakse u tim odnosima. Upravo zato javna sfera, onako kako je zamišljena u teleološkoj viziji deliberativne demokratije, teško može biti potpuno autonomna od društvenih odnosa prožetih odnosima dominacije koji je strukturiraju.
Tokom čitave svoje karijere ostao je dosledan uverenju da demokratija mora počivati na javnoj raspravi, političkom pluralizmu i institucionalnim garancijama slobode
Ta vrsta liberalnog univerzalizma objašnjava i njegovu otvorenost prema intelektualnim i političkim borbama izvan Zapadne Evrope. Habermas je šezdesetih godina bio povezan sa krugom jugoslovenskih marksističkih filozofa i sociologa okupljenih oko časopisa Praxis i letnje škole na Korčuli, jedne od retkih platformi na kojima su se tokom hladnog rata susretali istočni i zapadni kritički mislioci. Uprkos teorijskim razlikama, taj dijalog pokazivao je da je Habermas ideju javne kritike i slobode mišljenja razumeo kao univerzalno načelo koje prevazilazi granice političkih blokova. Njegova podrška profesorima Filozofskog fakulteta u Beogradu koji su 1975. godine bili političkom odlukom udaljeni sa univerziteta potvrđivala je takvo shvatanje akademske autonomije kao principa koji ne treba da zavisi od ideološke pripadnosti niti od geopolitičkog položaja neke zemlje. Sličan gest solidarnosti ponovio je mnogo decenija kasnije, kada je podržao Institut za filozofiju i društvenu teoriju nakon pokušaja političkog preuzimanja te institucije 2020. godine.
Istovremeno, njegove kasnije političke intervencije pokazale su i granice tog univerzalizma. Kao i mnogi evropski socijalni liberali njegove generacije, Habermas je globalne političke konflikte često posmatrao kroz prizmu evropskog istorijskog iskustva i političkih kategorija oblikovanih unutar zapadne modernosti. U raspravama o međunarodnoj politici, a naročito o Bliskom istoku, to je ponekad dovodilo do pozicija koje su mnogi kritičari s pravom smatrali nedovoljno osetljivim za strukture dominacije i istorijske asimetrije moći izvan evropskog konteksta. Takve kontroverze ukazuju na napetost između univerzalističkog jezika njegove filozofije i specifičnog i ne-univerzalizujućeg istorijskog horizonta u kojem je ta filozofija nastajala.
Njegov javni angažman u nemačkim debatama o suočavanju sa prošlošću, nacionalizmu i evropskoj integraciji predstavljao je pokušaj da se racionalna kritika očuva kao sastavni deo demokratskog života
Upravo u toj napetosti nalazi se i ključ za razumevanje Habermasovog nasleđa. Njegova filozofija bila je jedan od poslednjih velikih pokušaja da se normativni projekat prosvetiteljstva rekonstruiše nakon katastrofa dvadesetog veka i da se ideja racionalnog utemeljenja politike odbrani u vremenu dubokih ideoloških lomova. U trenutku kada su mnogi zapadni intelektualci, vođeni intelektualnim modama kasnog dvadesetog veka, napuštali ideju potrage za velikim pričama i univerzalnim projektima na internacionalnom planu, odnosno okretali se različitim oblicima postmodernog relativizma s fokusom na specifičnosti međuljudskih odnosa na mikro planu, Habermas je ostao dosledan prosvetiteljstvu, moderni i ideji da je i dalje vredno tragati za univerzalnim istinama. Danas, kada je optimizam liberalnog poretka ozbiljno uzdrman, Habermasova misao dobija drugačiji istorijski smisao. Ona više ne izgleda kao teorija budućnosti, već kao filozofska artikulacija jedne epohe u kojoj se počelo verovati da racionalna komunikacija može biti temelj političke legitimnosti i da se sukobi savremenih društava mogu prevoditi u procedure javnog dogovaranja na bazi jačeg argumenta. U tom smislu, Habermasova filozofija ostaje svedočanstvo o jednom istorijskom trenutku u kojem je liberalna demokratija mogla da veruje da su njene norme istovremeno i univerzalni horizont političke modernosti.
